Ikone grčkih majstora od 15. do 19. veka

Povodom 177 godina od osnivanja Narodnog muzeja, najstarije muzejske ustanove u Srbiji, u Velikoj galeriji na drugom spratu ovog zdanja priređena je izložba „Pod zlatnim i plavim nebom. Ikone grčkih majstora od 15. do 19. veka u Narodnom muzeju”. Na postavci je predstavljen stručni i naučni rad kustosa Odeljenja za srednji vek i rad na konzervaciji i restauraciji, kao i dometi u prezentaciji kulturnih dobara.

Izložbu je otvorila ministarka kulture Maja Gojković uz podsećanje da je 10. maja 1844. godine ukazom ministra prosvete Jovana Sterije Popovića osnovana jedna od najznačajnijih ustanova kulture našeg naroda i države.

– Tu su zbirke koje muzej poseduje – praistorija, antika, srednji vek i novi vek – i one su verni prikaz nastajanja i razvoja života, kulture i umetnosti na ovim prostorima, a Narodni muzej nije samo čuvar vrednog kulturnog nasleđa, već i institucija u kojoj možemo mnogo da naučimo o tome kako su se kultura i svakodnevni život prožimali i uticali jedno na drugo – kazala je ministarka.

Gojkovićeva je ocenila da je ovo jedna od onih postavki za koju nema sumnje da će zainteresovati i stručne krugove i takozvane obične posetioce.

– Ikone su oduvek bile poštovane i imale su poseban status u pravoslavnom svetu. Srbi su, kao i većina pravoslavnih naroda, prihvatili vizantijsko nasleđe ili bolje reći odnos prema ikoni kao svetoj slici. Za nemali broj ikona vezivana su razna čuda i isceliteljske moći, od njihovog pojavljivanja pa sve do današnjih dana. Sa svetom ličnošću koja je naslikana ostvaruje se ne samo vizuelna komunikacija, već i svojevrsna razmena misli porukama koje su neretko ispisivane na ikonama – rekla je ministarka i dodala: – Promene koje su se dešavale na političkom planu, a pre svega pad Vizantije, na sreću čovečanstva nisu značile i prestanak grčke škole ikonopisanja. Ona je nastavila da živi, najviše zahvaljujući brojnim grčkim kolonijama u Mletačkoj republici, ali i u Osmanskom carstvu.

Ministarka je navela da je značajno i sakralno nasleđe za celokupnu kulturnu baštinu naše zemlje. Brojni manastiri, freske, ikone i ostali biseri srednjovekovne i drugih perioda umetnosti nastali pod okriljem religija i crkava na ovim prostorima predstavljaju ključne delove naše istorije i kulture.

U okviru izbora autorke izložbe muzejskog savetnika Branke Ivanić, u postavku je uvršćeno 147 ikona. U odnosu na srpske i ruske ikone u Zbirci poslevizantijske umetnosti Novog veka Narodnog muzeja, ikone grčkih slikara su ne samo najmnogobrojnije, već se među njima prepoznaje najviše ostvarenja od velike umetničke vrednosti.

Reč je o ikonama autora sa teritorija tradicionalnih grčkih zemalja, kao i sa šireg područja u okviru Osmanskog carstva i susednih zemalja, u kojem su uticaji grčke kulture ostali prepoznatljivi.

Posetioci imaju priliku da vide dela specifičnog italo-kritskog ikonopisnog stila, aktuelnog između 15. i 18. veka u području istočnog Mediterana i Jadrana, a nastalog u susretu pravoslavnog i katoličkog uticaja. Pažnju plene ikone Sv. Jovan Preteča, Rođenje Hristovo, Nerukotvoreni obraz Hristov, Bogorodica sa Hristom...

Izložene ikone mogu poticati iz radionica ili sa predložaka poznatih kritskih slikara kao što su Andrija Rico, Nikola Zafuris ili Jeremija Paladas. Druga grupa grčkih ikona u zbirci muzeja nastala je van neposrednog uticaja italo-kritskog slikarstva, u kontinentalnim oblastima Balkana, tada pod vlašću Turaka. Na njima se prepoznaju dodiri sa delima dugotrajne i značajne Kosturske škole čija ostvarenja predstavljaju nezanemarljivi udeo ukupno sačuvane slikarske baštine Balkana turskog doba. Posebnu skupinu čine ikone iz Svete zemlje.

Najveći priliv grčkih ikona u Narodni muzej odigrao se u decenijama između 1955. i 1975. godine kada je Beograd bio ključna tačka migracija stanovništva sa jugoistoka i iz zapadnih krajeva SFRJ. Zahvaljujući ovim višegodišnjim otkupima bilo je moguće oformiti celinu koja oslikava umetnička zbivanja u prošlosti kada je reč o poštovanju i rasprostranjenosti grčkih ikona kod Srba, istrajnih baštinika vizantijske kulture.

O značaju postavke i Danu Narodnog muzeja govorili su i direktorka ove ustanove Bojana Borić Brešković i predsednik UO Narodnog muzeja Darko Tanasković. Među zvanicama bio je đakon Vladimir Radovanović, izaslanik patrijarha Porfirija i direktor Muzeja SPC.