Avgustovska oluja

„On (Đura) će ti oprostiti što te je tukao”. Ovom, rečenicom iz Kovačevićevog „Balkanskog špijuna”, mogla bi se, otprilike, opisati i današnja zvanična hrvatska politika prema Srbima. Aktuelne hrvatske vlasti se zaista svojski trude da oproste Srbima što je, najveći deo njih, proteran 1995. godine u akcijama „Bljesak” i „Oluja”. U tom smislu treba čitati i prošlogodišnji pomen koji je premijer Plenković odao žrtvama zločina nad srpskim civilima tokom pomenutih akcija. Ima naravno i onih, po prirodi, duševnijih i emotivnijih koji drže do sebe i slike o sebi, i koji ni danas ne mogu da oproste što su njihovi preci i uzori tokom četiri godine NDH krvarili ruke u masovnim zverstvima nad Srbima.

Pa ipak, odnosi Hrvata i Srba na prostoru današnje Hrvatske nisu obeleženi samo traumama. Tokom buđenja nacija, a naročito nakon revolucije 1848. godine, Srbi i Hrvati međusobno su aktivno politički sarađivali i pomagali jedni drugima. Taj skladni odnos trajao je tokom druge polovine 19. veka i doprineo rađanju jugoslovenske ideje u okrilju dela hrvatske političke zajednice. Skladu je svakako doprinela i činjenica da su Srbi u to vreme na prostoru Hrvatske i Slavonije činili gotovo trećinu populacije. Prema statističkim podacima, na tom prostoru je 1840. godine živelo 67 odsto Hrvata i 31 odsto Srba.

Već i taj podatak nagoveštava zašto su Srbi ostavili neizbrisiv trag u kulturnom, privrednom i političkom životu Hrvatske. To važi i za prvu polovinu 20. veka uprkos ozbiljnom pogoršanju srpsko-hrvatskih odnosa. Paradoksalno, najznačajniji uticaj Srbi su imali tokom postojanja NDH jer je njihov doprinos antifašističkoj borbi bio ogroman u meri da su nakon rata postali konstitutivni narod u Republici Hrvatskoj. Ta činjenica je nesumnjivo pomogla da se relativno brzo potisnu u zaborav ustaški zločini. Konstitutivni status Srbi će imati sve do 1990. godine, odnosno do usvajanja „Tuđmanovog” ustava prema kome Hrvatska više nije „dom Hrvata i Srba”, već samo Hrvata, dok Srbi postaju nacionalna manjina.

O tome kako je do svega toga došlo i da li je prvo kokoš izlegla jaje ili se iz jajeta izlegla kokoš, teško će se složiti i istoričari stručni za ovu oblast, a mnogi dokumenti ili još nisu dostupni ili su nestali. U svakom slučaju, Srbi su u tom sukobu izvukli deblji kraj. Svedeni na nacionalnu manjinu i brojčano desetkovani, danas im je glavna preokupacija da sačuvaju nacionalni identitet.

(Foto EPA/Koca Sulejmanovic)

U toj vrsti multietničke integracije s ciljem očuvanja, imena, pisma i konfesije, u velikoj meri i konstantno im pomažu ustanove kao što su Savet za nacionalne manjine, Srpsko kulturno-prosvjetno društvo „Prosvjeta” i SPC na čelu sa mitropolitom zagrebačko-ljubljanskim i srpskim patrijarhom Porfirijem, kao i episkopima ostalih šest episkopija koje deluju na prostoru RH.

Međutim, stalni, tihi a ponekad i bučni, vaninstitucionalni, a u značajnoj meri i institucionalni pritisak čini da asimilacija postaje mnogo češći vid integracije preostalih Srba u hrvatsko društvo. Ne čudi otuda što mnogi Srbi, čak i u opštinama sa većinskim srpskim stanovništvom, radije glasaju za hrvatske, ponekad i ekstremno nacionalne, nego za srpske političke stranke. Upravo ta vrsta nacionalne mimikrije, kao i u životinjskom svetu, možda najbolje svedoči o stepenu osećanja ugroženosti koju imaju preostali Srbi.

Srbima koji su napustili Hrvatsku, osim emotivne traume, najveći problem predstavlja nadoknada izgubljene imovine. Onima, pak, koji su ostali u Hrvatskoj problem predstavlja sloboda izražavanja sopstvenog identiteta.

Srbi u Hrvatskoj, dakle, nemaju političkih zahteva poput Albanaca na KiM ili Srba, Bošnjaka i Hrvata u BiH. Iz tog razloga nejasno je zašto politički odnosi Srbije i Hrvatske nisu uzorni. Sasvim je drugo pitanje razloga zbog kojih različitim političkim faktorima u obe zemlje i posebno u inostranstvu ide u prilog da odnosi ostanu loši. Jasno je, međutim, da ne postoje suštinske, racionalno sagledive prepreke da u budućnosti postanu bolji.

Čak i kada je reč o tranzicionoj (ne)pravdi, Hrvatska svakako nije odgovorna što pripadnici njenog političkog i vojnog rukovodstva nisu osuđeni za ista dela za koja je gotovo čitavo rukovodstvo Srbije osuđeno – sudeći prema kosovskim optužnicama – za izvršenje u pokušaju. Ratovi za jugoslovensko nasleđe u kojim je svaka strana, u skladu sa mogućnostima, dala maksimalan doprinos završili su se bez stvarnog pobednika, i svi su, uključujući i Srbiju, samo delimično ostvarili svoji početne maksimalističke ciljeve, čineći, pre svega, štetu drugima.

Ono što danas za Srbe predstavlja problem, nisu odnosi sa Hrvatskom, već  pokušaji revizije postojećih međunarodnih dokumenata kao što su Rezolucija 1244 i Dejtonski sporazum. Neobično je što se ne uočava da su hrvatski nacionalni interesi vezani za balkanski status kvo, a ne za slabu Srbiju.

Profesor na Filozofskom fakultetu u Beogradu

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista