Iz nemačkog logora u jugoslovenski zatvor

U jednom od prethodnih nastavaka serijala o zarobljenicima Aprilskog rata, „Politika” je objavila tekst o Milošu Vučkoviću, ocu beogradskog advokata Slobodana Vučkovića. Tim povodom, našoj redakciji se javio Milivoje Živanović, sin Ljubomira Živanovića, takođe zatočenika i prijatelja Miloša Vučkovića. On je podelio priču o svom ocu Ljubomiru s našim čitaocima, motivisan time što je, kako kaže, tema kojom se bavi naš serijal „vrlo malo obrađena tako da ovaj feljton možda po prvi put otkriva široj javnosti kako je to bilo”.

Ljubomir Živanović (Udovice 1897 – Beograd 1988) bio je Vučkovićev kolega i drugovao je sa njim i pre Aprilskog rata. Zajedno su radili u Narodnoj banci Kraljevine Jugoslavije a našli su se skupa i u zarobljeništvu.

„Pre rata, moj otac radio je kao viši činovnik Narodne banke, a 1940. je unapređen za direktora filijale u Kragujevcu. Takođe, radio je honorarno kao knjigovođa u jednoj agenciji a bavio se i vinogradarstvom u svom vinogradu u okolini Smedereva. Kao rezervni konjički major je zarobljen u Bosni nakon Aprilskog rata. A odatle pravac Nemačka i logori u Nirnbergu, Osnabriku i Hamelburgu”, kaže Milivoje.

Pamteći očeve priče, on kaže kako su srpski oficiri u logorima tretirani sa poštovanjem.

„Ako bi nemački kapetan pozvao mog oca na raport, salutirao bi tom prilikom kao da je pred njim nemački major a ne sužanj. Zarobljenici su u početku dobijali pakete s hranom i potrepštinama iz raznih zemalja, a najčešće iz SAD. Te pakete su pregledali nemački vojnici, nakon što bi ispraznili barake od zarobljenika. Posle jednog takvog pregleda nestao je ručni sat ’lonzin’ kapetanu Srbinu. Dignuta je uzbuna i posle dva dana pronađen je sat. Ukrao ga je nemački stražar, koji je sutradan streljan”, govori Milivoje.

Kako se pogoršavao položaj Nemačke na frontovima, prestalo je sa paketima i počelo je gladovanje, a obroci u logoru su bili nedovoljni i neredovni.

„Repa je bila glavno jelo. Moj otac je u logor 1941. ušao sa 90 kilograma a 1945. je imao 46 kilograma”, navodi Milivoje.

On se seća i očevih priča o neslozi među srpskim oficirima u logorima. Linija podele je bila između jednih koji su naprasno podržali nadolazeću Crvenu armiju, pa su skinuli kokarde sa svojih šajkača i crvenim koncem na njima izvezli petokrake, i drugih, koji su na svojim kapama zadržali kokarde i među kojima je bio i Ljubomir. Kada su Amerikanci maja 1945. oslobodili Hamelburg, mnogi srpski zarobljenici su se dvoumili da li da se vrate u komunističku Jugoslaviju.

„Moj otac nije imao dilemu. Želeo je nazad u Srbiju, gde ga je čekala moja majka, brat, velika familija, imanje koje je toliko voleo. Povratak za Jugoslaviju je organizovan u stočnim vagonima. Na tom putu, negde u Hrvatskoj, voz je stao na otvorenoj pruzi. Ubrzo su se pojavili mladi skojevci i skojevke s mašinkama, naredivši da svi oficiri izađu i stanu pored vagona. Zatim su skojevci repetirali oružje, naredivši oficirima da kleknu i rekavši im da će ih sve streljati jer su svi oni izdajnička stoka koja nije zaslužila da živi! Među više hiljada zarobljenika-povratnika bilo je i starijih pukovnika. Mnogi su počeli da plaču, da se tresu od straha. Sve je trajalo prilično dugo i čekala se milost ili smrt. To je bio ’odbor za doček’ srpskih oficira iz zarobljeništva. Ljubomir je kažnjen kao i svi ostali koji su imali kokardu: odmah iz voza u Beogradu je sproveden na tri meseca zatvora u Sremskoj Mitrovici. Umesto da posle više od četiri godine ponovo zagrli muža, moja majka Jelica, ćerka divizijskog generala Milivoja Dimitrijevića, nosila mu je tamo pakete. Zarobljenički život imao je i posledice. Mom ocu popustilo zdravlje, pa je zbog srčanih tegoba otišao u invalidsku penziju. Ali, radnu aktivnost je nastavio u svom vinogradu pa je zahvaljujući radu i prirodi poživeo 91 godinu”, objašnjava Milivoje.