Sećanje na generala Černjajeva

„Povratak generala – 145. godišnjica dolaska ruskih dobrovoljaca u Srbiju” naziv je izložbe koja će biti upriličena od 24. septembra do 15. oktobra u Istorijskom muzeju Srbije u Beogradu, u okviru manifestacije „Dani duhovne kulture Rusije u Srbiji”. Autor postavke je prof. dr Aleksej Timofejev, a organizuju je Ministarstvo kulture Srbije, Ministarstvo kulture Rusije, Istorijski muzej Srbije, Državni istorijski muzej iz Rusije i Ruski centar za nauku i kulturu – Ruski dom u Beogradu.

Izložba opisuje događaj bez presedana u istoriji ruskog naroda, koji se dogodio pre 145 godina. Tada se prvi put u ruskoj istoriji pojavio fenomen vojnog dobrovoljstva.

Posetioci će imati priliku da vide ličnu zaostavštinu vođe ruskih dobrovoljaca generala ruske i srpske vojske Mihaila Černjajeva, koja predstavlja okosnicu izložbe, posvećene ovoj važnoj godišnjici. Iz fondova Državnog istorijskog muzeja iz Rusije prvi put u Beograd stižu digitalizovani materijali – fotografije iz albuma „Uspomene na Srbiju”, dobrovoljačke diplome, privatne beleške i prepiska Černjajeva sa organizatorima akcije Aksakovom i Rajevskim.

– U periodu od 1873. do 1876. godine Mihail Černjajev je u Sankt Peterburgu izdavao novine „Ruski mir”. Kada je u leto 1875. u Hercegovini izbio ustanak pravoslavnog srpskog stanovništva protiv turskih vlasti, „Ruski mir” bio je prvi list u glavnom gradu koji je posebnu pažnju posvetio ovom događaju – beleži Aleksej Timofejev, kao i da je „uprkos direktnoj carskoj zabrani Černjajev otišao u Beograd, u koji je stigao u aprilu 1876. godine”. I beleži dalje:

– Ratni planovi sveli su se na glavnu ideju: snagama timočko-moravske vojske iznenadnim napadom poraziti Turke, udarom u pravcu Niša. Černjajev je pristao da stupi u srpsku službu 12. maja 1876. bez ikakve dozvole cara. Moravska grupacija Černjajeva brojala je 50 hiljada ljudi, istočna grupacija Lešjanina 25 hiljada, zapadna grupacija Alimpića 20 hiljada, a ibarska vojska Zaha 24 hiljade ljudi. Nasuprot njima bila je turska vojska, u kojoj se nalazilo 20 hiljada bašibozluka, 25 hiljada rezervista i 133 hiljade redovnih vojnika...

Slovensku borbu, protiv osmanskog ugnjetavanja, kako navodi Timofejev, na stranicama dnevne štampe, u dnevnicima i u javnim polemikama, podržavali su najveći umovi Rusije: kompozitor P. I. Čajkovski, koji je u septembru 1876. napisao „Rusko-srpski marš”, hemičar D. I. Mendeljejev, hirurg N. I. Pirogov, pisci F. M. Dostojevski, koji je pisao o dobrovoljcima u „Dnevniku pisca”, i bašibozuka. S. Turgenjev. Fjodor Mihajlovič Dostojevski je poginule dobrovoljce u jesen 1876. nazvao „najboljim ljudima”, braneći sećanje na generala Černjajeva u najtežem trenutku za njega: „Slovenska akcija, šta god da se desi, treba konačno da počne, tj. da pređe u svoju aktivnu fazu, a bez Černjajeva ne bi dobila takav razvoj. Ako je već počela slovenska akcija, ko je onda, ako ne Rusija, trebalo da joj stane na čelo, u tome je svrha Rusije – i Černjajev je to shvatio i podigao barjak Rusije...”

Vojnu i sanitarnu pomoć Srbima, beleži autor izložbe „Povratak generala...” pružali su pojedini pripadnici brojnih evropskih naroda. Međutim, velika većina dobrovoljaca je došla iz Rusije. Do kraja jula 1876. u Srbiju su stigle vođe vojnog dobrovoljstva, penzionisani profesionalni oficiri, među kojima su, pored Černjajeva, bili N. A. Kirejev (poginuo 18. jula 1876) i N. N. Rajevski (poginuo 20. avgusta 1876). Rusko društvo Crvenog krsta poslalo je u Srbiju 95 lekara, 111 bolničara, 60 sestara milosrđa i do 128 tona bolničke opreme. Ozbiljnost situacije samo je podstakla želju dobrovoljaca da dođu u Srbiju. Povećana podrška javnosti dobrovoljačkom pokretu dovela je do toga da je car Aleksandar Drugi dozvolio oficirima da daju privremene ostavke kako bi učestvovali u dobrovoljačkom pokretu.

Društvo „bivših ruskih dobrovoljaca iz ostataka borbenih odreda svetog rata 1876. godine za oslobođenje Srbije” okupljalo se na svečanim parastosima u Rusiji sve do 1914. Izložba predstavlja digitalizovana dokumenata iz lične arhive Mihaila Černjajeva, koja se čuva u Odeljenju pisanih izvora Državnog istorijskog muzeja u Moskvi (GIM). Digitalizovane ilustracije (fotografije, karte i litografije) takođe su iz ovog muzeja. Izložbu dopunjuju ilustracije iz privatne zbirke ruske štampe čiji se primerci mogu videti u digitalizovanom obliku. Prilikom izlaganja korišćen je stari kalendar, osim za određene važnije događaje, kod kojih su navedeni datumi prema starom i prema novom kalendaru.

Srpski rat očima ruskog umetnika   

Izložba „Vasilije Polenov: srpski rat očima ruskog umetnika”, u čast 145. godišnjice Prvog srpsko-turskog rata (1876–1878) i ruskog dobrovoljačkog pokreta za oslobođenje Srbije, biće postavljena u Muzeju pošte, telegrafa i telefona u Beogradu, AD „Pošta Srbije” 24. septembra. Za ovu priliku „Pošta Srbije” priprema prigodnu marku, urađenu na osnovu skica umetnika Vasilija Polenova.

Postavka je jedinstvena po tome što su prvi put u jednom albumu objedinjeni dnevnički zapisi, ratne skice i crteži Vasilija Polenova, poznatog ruskog slikara, akademika i  ruskog dobrovoljca srpsko-turskog rata koji je za učešće u ratu odlikovan  Medaljom za hrabrost i Zlatnim ordenom Takovskog krsta, i počasnom sabljom.

Na izložbi će biti predstavljeni radovi Polenova i dokumenta iz dve zbirke: Državne Tretjakovske galerije i Državnog memorijalnog istorijsko-umetničkog muzejskog kompleksa „Vasilije Polenov”, kao i odlomci iz dnevnika koji je, pod naslovom „Dnevnik ruskog dobrovoljca”, prvi put objavljen u časopisu „Pčela” 1877. godine, a sada, nakon 145 godina, prvi put je objedinjen s ratnim skicama i crtežima u istoj publikaciji.

Izložbu prati album, na ruskom i srpskom jeziku, gde je njegovo stvaralaštvo iz perioda srpsko-turskog rata predstavljeno u celini.