Kad država piše pravoslavne kanone

Retko ko je izgleda čuo reči patrijarha srpskog Porfirija izgovorene onog 5. septembra, na dan ustoličenja mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija, o širenju bratskog zagrljaja za sve, naročito za „one koji nas nazivaju različitim pogrdnim imenima”, o otupljivanju oštrica kao misiji novog mitropolita, o molbi za oproštaj onima koji su „na bilo koji način povređeni”. Tema nije patrijarh srpski Porfirije, tema je srpski patrijarh i „crkva Srbije” kao antiteza nekakvoj „Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi” i pravu Cetinjana da slobodno mrze.

Teško je rasuditi šta je više zabrinjavajuće: to što su srpskog patrijarha pokušali da spreče u obavljanju verskog obreda jer vređa crnogorska nacionalna i verska osećanja ili to što i mediji u Srbiji „Crnogorsku pravoslavnu crkvu” nazivaju kanonski nepriznatom. Takozvana Crnogorska pravoslavna crkva nije čak ni to. Budući da je registrovana kao nevladina organizacija, udruženje građana, a „poglavar” joj je raščinjeni sveštenik Vaseljenske patrijaršije Miraš Dedeić, ona nije ni raskolnička grupacija jer sveštenik koji je dobio otkaz nema s kim da bude u raskolu. Ne čudi stoga što je njen glavni duhovni autoritet crnogorski predsednik Milo Đukanović, koji je više puta izjavljivao da je sticanje autokefalnosti za Crnu Goru njegova misija. Nedvosmisleno je iz njegovih izjava da je CPC političko-nacionalni, a ne verski projekat – to je jasno već iz same činjenice da predsednik sekularne države lobira da dobije crkvu. Dešavanja u Ukrajini, gde je tomos o autokefalnosti dat raskolničkim strukturama, pokazala su da ne treba sumnjati u ozbiljnost ničijih namera, niti da će crkveni kanoni, ali i svetovni zakoni koji štite verska i ljudska prava, biti prepreka da se takvi naumi ostvare. Ipak, istoričar dr Aleksandar Raković, naučni savetnik u Institutu za noviju istoriju Srbije, smatra da to u Crnoj Gori neće biti slučaj. Usvajanje Zakona o slobodi veroispovesti i pokušaj otimanja imovine SPC, nerede oko ustoličenja novog crnogorsko-primorskog mitropolita, odluku cetinjske skupštine o Cetinjskom manastiru – sve to on smatra „poslednjim trzajima ostataka Đukanovićevog režima u nameri da se preko crkvenog pitanja u identitetskom smislu zaokruži crnogorska nacija kao antinacija srpskoj”.

– Međutim, crnogorska nacija nije ni nastala istorijskim putem i na zdravim osnovama da bi se bilo kako zaokruživala. Umesto toga, prisustvujemo procesu povratka jedinstvenog i nedeljivog srpskog nacionalnog identiteta u Crnoj Gori kao istorijskoj državi srpskog naroda. Srpska pravoslavna crkva je od 1219. prisutna na svom kanonskom prostoru koji obuhvata današnje granice Crne Gore. Dakle, SPC je jedina pravoslavna crkva u Crnoj Gori jer na tom podneblju nikada nije bilo nijedne druge pravoslavne crkve osim svetosavske – ističe Raković.

Takav je slučaj i u većinski katoličkoj Hrvatskoj, gde zasad stidljivo, ali istrajno traje ideja o „Hrvatskoj pravoslavnoj crkvi”, koja svoju mračnu tradiciju vuče iz vremena NDH. Kao lutak iz kutije, „Hrvatska pravoslavna crkva” povremeno iskače u javnosti, podržana od dela hrvatskih nacionalista koji i jesu njeni najozbiljniji zagovornici. Ponovo je „pravoslavni Hrvat” u fokusu ovih dana budući da popis stanovništva u susednoj državi prati i kampanja u delu javnosti u kojoj se građani pozivaju da se slobodno izjasne kao pravoslavni Hrvati.

– Ekstremne grupe hrvatskih šovinista, predvođene Višnjom Pavelić, ćerkom Ante Pavelića, već su 2010. pokrenule postupak „obnove” tzv. Hrvatske pravoslavne crkve. Ivo Josipović je iste godine, u vreme dok je bio predsednik Hrvatske, pismenim putem garantovao Srpskoj pravoslavnoj crkvi da ne može biti ni govora o uspostavljanju tzv. Hrvatske pravoslavne crkve jer ona ima negativne konotacije koje sežu u Nezavisnu državu Hrvatsku, a time se stvara nepodnošljiv odnos prema pravoslavnima u Republici Hrvatskoj. Međutim, pošto se skoro 17.000 ljudi na popisu u Republici Hrvatskoj 2011. izjasnilo kao Hrvati pravoslavne vere, to zagovornicima ustaške ideologije daje povoda da se nadaju da će tekući popis u Republici Hrvatskoj pokazati dalji porast „pravoslavnih Hrvata”. Time bi se pokazalo da je uspela namera uticajnih delova crkve u Hrvata, sa sedištem na Kaptolu, da se još jedan broj Srba u prethodnih deset godina konvertuje u hrvatsku nacionalnost. Dakle, pošto je protivnik opasan i u svojim namerama nemilosrdan, treba mu pružiti žestok otpor i utvrditi odbranu srpskog pravoslavlja na liniji kakva je bila ona kada je zaustavljena kanonizacija Alojzija Stepinca – smatra Raković.

Konačno, i jedina kanonski nepriznata crkva u našem regionu, Makedonska pravoslavna crkva, nastala kada su se arhijereji u Skoplju 1967. odvojili od SPC i otišli u raskol, uvek je bila i političko pitanje. Još iz vremena patrijarha Gavrila, kada su ga, u maju 1947. godine general Ljubodrag Đurić i predsednik vlade Republike Makedonije Koliševski na prijemu u Patrijaršiji uveravali da su Makedonci mnogo propatili zbog velikosrpske propagande i da je vreme da se oslobode srpskih stega i dobiju svoju crkvu, uz upozorenje, ili pretnju, da će se to pitanje samo još više zaoštravati. Kao što je argumentacija državnih zvaničnika, iz kojih god bivših republika oni dolazili, bila tada ista kao i danas, tako je i odgovor srpske crkve, koji je tada izrekao patrijarh Gavrilo, a danas je čuvar tog odgovora patrijarh srpski Porfirije, ostao nepromenjen. Funkcionere je patrijarh podsetio da je to deo Srpske patrijaršije koja je do tog prava došla redovnim putem, to jest da se crkveni poredak treba sačuvati onako kako je on vekovima postojao. I on je imao jedno upozorenje za njih: „Naša crkva nema fizičkih sredstava da sprečava nasilja i nezakonitosti, ali ja vas uveravam da nijedna od pravoslavnih crkava ne može i neće priznati jednu takvu odmetničku avanturu.” Svedoci smo više od sedam decenija kasnije da je tako bilo i ostalo do dan-danas.

Nije ništa novo za SPC koordinisana histerija čiji smo svedoci nedavno bili uz argumentaciju da samo prisustvo srpskog patrijarha vređa nečija verska i nacionalna osećanja. To se čulo sa Cetinja, pa su se odmah oglasili i neki koji bi se našli prilično uvređeni ako bi poglavar SPC došao u svoje vekovno sedište, Pećku patrijaršiju, da bude ustoličen, a i u Hrvatskoj je postalo legitimno novinarsko pitanje: da li je dolazak patrijarha Porfirija u Jasenovac provokacija? Dilema je samo da li nosiocima takve argumentacije više smeta to što je crkva srpska, što baštini vekovno trajanje ili što je sve ono što oni nikada neće biti.