Od krika do jecaja

MUZIKA I FILM
Muzičke ikone na filmskom platnu za filmske reditelje predstavljaju veliki izazov, budući da je život velikih muzičkih zvezda neretko nalik melodrami, sa obiljem snoviđajnih, halucinantnih elemenata, uz tragične momente.

Na nedavno završenom Festivalu u Karlovim Varima (kao i na festivalu Sinema Siti u Novom Sadu), u selekciji Horizonti,  publika je imala prilike da vidi neobičnu i drsku filmsku interpretaciju života čuvenog kantautora Boba Dilana. Nisam tamo Toda Hejnza je smela autorska orkestracija sekstetom probranih glumačkih imena kao što su Kejt Blanšit, Ričard Gir, Hit Ledžer (nedavno tragično preminuo), Kristijan Bejl (skorašnji Betmen), kao i manje poznati Ben Višou i Markus Frenklin – svi u ulozi Boba Dilana!

Mladić iz Minesote, Robert Alen Cimerman, koji je preuzeo ime velškog poete Dilana Tomasa, postao je jedna od najvećih legendi folka, kantrija, gospela, bluza i roka, najpre glasnogovornik antiratne generacije Amerike, a potom povučeniji kantautor koji promišlja svet na osoben način.

Za razliku od skorašnjih biopika (biografskih filmova) o slavnim muzičarima, kao što su Rej Tejlora Hekforda sa Džejmijem Foksom kao Rejom Čarlsom, potom Hod po crti Džejmsa Mengolda sa Žoakinom Feniksom kao Džonijem Kešom, konačno i La Mome Olivijea Dana sa Marion Kotijar kao Edit Pjaf, Nisam tamo Toda Hejnza predstavlja u potpunosti umetničku, deliričnu viziju o drugom umetniku, hipertekst sa beskrajno vešto prepletenim referencama, koja ovlaš poznavaocu Dilanove biografije ne nudi podatke već biografsku metafikciju. Tod Hejnz se sa jedne strane već oprobao u žanru muzičkog filma u Velvet Goldmine donoseći portret glem-rok scene čija je jedna od stilskih odlika travestija. Sa druge strane, u omažu melodramama Daglasa Sirka i Vernera Fasbindera, u evokaciji kako homoseksualne tako i rasne netolerancije Amerike šezdesetih u filmu Daleko od raja, ovaj autor problematizuje rodni, polni i rasni identitet. Stoga i ne čudi što sublimacija njegovih gotovo opsesivnih tema nalazi svoje ishodište upravo u odluci da lik Boba Dilana tumači šest glumaca, od kojih je jedna žena (Kejt Blanšit), a jedan dečak Afroamerikanac.

Kejt Blanšit igra Boba Dilana na vrhuncu slave i dekadencije, androginog, arogantnog, sarkastičnog antiheroja na opijatima, uz efektne vinjete susreta sa Bitlsima i bit ikonom Alenom Ginsbergom. Lik obojenog dečaka (Markus Frenklin), lutajući muzičar koji sebe naziva Vudijem Gatrijem, inače Dilanovom ikonom, metaforički predstavlja Dilanovu crnačku dušu. Mladić koji se obraća direktno u kameru (Ben Višou) i predstavlja se kao pesnik Artur Rembo, interpretira Dilanovu krhku poetsku personu. Hit Ledžer u ulozi glumačke zvezde u usponu portretiše Dilanov lični i porodični brodolom i raskid sa suprugom, u melodramskom maniru. Scene sa Kristijanom Bejljem kao Dilanom-sveštenikom evociraju mitologiju novog folka sa srcem u Grinič Vilidžu, levičarski aktivizam, a potom okretanje hrišćanstvu. Ričard Gir je odmetnik iz 19. veka čiji lik sugeriše Dilanovu rolu u Pekinpoovom postvesternu Bili Kid je bio dripac, eksploatišući mitski vestern horizont, koji će poroditi folk muziku. Ovaj kaleidoskopski pristup Toda Hejnza, vizuelna simfonija crno-bele art fotografije, toplih gotovo tehnikolor intervencija, potom prizvuk desaturisane filmske fotografije sedamdesetih, predstavlja gotovo hipnotičko iskustvo za gledaoca za koga će Bob Dilan postati još veća enigma.

Još jedan veliki kantautor došao je na filmsko platno. Džulijan Šnabel, koji je poprilično uzdrmao publiku ovogodišnjeg Festa ostvarenjem Ronilačko zvono i leptir, poznavalac je njujorške andergraund scene sedamdesetih i osamdesetih – njegov portret samoukog slikara Baskijata doneo je presek popkulturnih upliva i ikona poput Endija Vorhola i Lu Rida. U najnovijem ostvarenju Berlin Lu Rida, koje su selektori Karlovih Vari smestili u sekciju art filmova Drugi pogled, Šnabel na svojevrstan način odaje omaž ovom vremešnom i dalje aktivnom umetniku. Od kada je možda najpotresniji i najintimniji album Berlin izdat početkom sedamdesetih, Lu Rid ga nije uživo izvodio sve do prošle godine. Šnabel je ovekovečio ovaj bruklinski nastup, ali Berlin Lu Rida nije tipičan doku-snimak koncertnog izvođenja – na rikvandu, na video-bimu, iza samih izvođača (u koje spada i dečji hor odeven u gospel odeždu) reditelj Šnabel projektuje igrane video-snimke, vinjete u kojima glavnu rolu nosi glumica Emanuel Senjer (nekadašnja partnerka Romana Polanskog), koje narativno ilustruju stihove Lu Ridovih pesama (Kids, Bed, Sad Song) o paru čija se veza tragično raspada. Glumica gotovo čitavo vreme provlači lik proizišao iz balade Kerolajn kaže. U estetici kućnog videa i arthaus kratkih filmova, Lu Ridova melanholija podsticana opijatima dobija svoje poetsko vizuelno ishodište. Berlin Lu Rida nije moguće gledati duboko zavaljen u bioskopsku stolicu – telo čini svoje opijeno vanvremenskim vokalom koji uvek kao da se obraća samo jednom jedinom slušaocu.

Konačno, čudesno i katarzično dejstvo muzike, snažno poput simboličkog uskrsnuća jedne posve anonimne jedinke, prikazuje debitantski film mlade Ejmi Redford, ćerke čuvenog Roberta Redforda. Moja gitara, film iz glavnog takmičarskog programa ovogodišnjih Karlovih Vari, sa ekspresivnom, vilinskom Safron Barouz u glavnoj ulozi, svedoči kako život zaista može prevazići bilo kakvu fikciju. Kroz istinitu priču o mladoj ženi kojoj lekarska dijagnoza kancera ostavlja svega dva meseca života, Redfordova i Safronova donose finale koji nadilazi filmski hepiend. Suočena sa smrću, junakinja Melodi Vajlder troši sav preostali novac i iznajmljuje skupoceni stan na Menhetnu, kupuje umetničke artefakte, odaje se hedonizmu. Vrhunac ispunjenja davnašnjih želja je kupovina crvene električne gitare i trenuci osame uz njene zvuke. Melodin um i njeno telo se transformišu – kancer više ne prepoznaje ćelije svog domaćina i nestaje. Melodi bankrotira, ali postaje vokal njujorškog andergraund benda. Muzika spasava, kao unutrašnji treptaj i kao unutrašnji glas. Od krika do jecaja.