Kosmopolitski duh srpske kulture

Polako odlaze velike ličnosti srpske kulture koje su svojim delom i delovanjem stvarale i usmeravale i našu književnost i naš književni život. Aleksandar Petrov (1938‒2021) bio je poslednji veliki kritičar druge polovine prošloga veka koji je oko sebe (doslovno do poslednjeg dana) okupljao i sabirao nekoliko generacija književnih tumača, svedočeći im ličnim primerom nužnu prožetost pisanja, etičnosti i dobronamernosti. Retko da je u nas bilo književnog stvaraoca s kojim su se njegove mlađe i najmlađe kolege družile i sarađivale s više privrženosti i radosti.

Petrov je sin ruskih emigranata, majke Irine iz plemićke porodice Karatejev, polaznice čuvenog peterburškog instituta „Smoljni” (visoke obrazovne ustanove za devojke plemićkog porekla), i oca Nikolaja Petrova, mladog belogardejskog oficira i budućeg pravnika, koji su se upoznali tek u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Aleksandar je u Beogradu odrastao u okruženju koje je snažilo i potvrđivalo njegovu dvostruku nacionalnu i kulturnu pripadnost, kako zbog bliskosti dveju kultura tako i zbog srdačnog prijema ruskih emigranata u novoj otadžbini. Retko je ko bio tako duboko nacionalan, a tako otvorenog kosmopolitskog duha kao on. Njegovi susreti i druženja s Viktorom Šklovskim, Kirilom Taranovskim, Romanom Jakobsonom, Nikitom Tolstojem, Josifom Brodskim, Albertom Lordom, Arturom Milerom dovoljno svedoče o tome. U sebi je oličavao čitav moderni svet kulture, od Rusije do Amerike, u čijem su središtu, na našu sreću, bili Beograd i srpska kultura.

Petrovljeva književnokritička tumačenja i književnoistorijske studije su, šezdesetih godina prošloga veka, u izvesnom smislu bili prevratnički. Bio je tumač savremene srpske književnosti (posebno poezije) u dugom vremenskom rasponu, pisac pokretačke knjige o Crnjanskom i srpskom pesništvu, autor prvog zbornika u nas o ruskom formalizmu, antologičar srpske i ruske poezije, pokretač naučnih projekata u Institutu za književnost i umetnost, osnivač i urednik izuzetnog časopisa „Književna istorija” i poznatih izdavačkih edicija, ali to nikako nije sve. Njegove studije postale su nezaobilazne u svakom ozbiljnijem tumačenju i promišljanju srpske književnosti druge polovine 20. i početka 21. veka, a njega potvrđuju kao izvrsnog znalca književnih teorija, pouzdanog tumača razvoja srpske književnosti i suptilnog čitaoca književnoumetničkih tekstova.

S druge strane, kao pesnik i romanopisac (autor je jedanaest zbirki pesama, tri romana, knjige pripovedaka i knjiga sećanja), on je polako i uporno zauzimao svoje mesto (uz početnu dragocenu podršku Vaska Pope i Zorana Mišića), nastavljajući tradiciju koja u srpskoj književnosti, u novije vreme, ide od Milorada Pavića do Nikole Miloševića, Dragana Stojanovića, Ivana Negrišorca. Petrovljevu poeziju i prozu danas sagledavamo u širim tematsko-motivskim, intertekstualnim i interkulturnim kontekstima, koji ga pokazuju kao pisca kod kog izuzetna erudicija nije potisnula osećajnost. Tri naučna zbornika i jedna monografija njegovom delu uverljivo svedoče o tome.

Kao učesnik i svedok našeg književnog života u poslednjih nekoliko decenija, on je danas, čini se, još dragoceniji. Družeći se i sarađujući još od studentskih dana sa stvaraocima koji su potom postali književni klasici, prateći književne sporove i učestvujući u njima, gostujući kao profesor na više stranih (prevashodno američkih) univerziteta, učesnik međunarodnih PEN konferencija, predsednik Udruženja pisaca Srbije, vršilac dužnosti predsednika Saveza književnika Jugoslavije (a sve je ove funkcije obavljao u burnim osamdesetim godinama prošloga veka), Aleksandar Petrov bio je izuzetno pogodan da se u njemu ukrste dramatična i složena lična sudbina sa dinamičnim i bogatim srpskim književnim i kulturnim razvojem.

Zbog toga njegov „Memoroman” (doslovno: „sećanjeroman”, termin je Petrovljev) jeste izuzetno svedočanstvo o svom životu i našem kulturnom životu druge polovine 20. veka i početka ovoga veka. U njemu su dati i promišljeni mnogi događaji koji su bitno uticali ne samo na naš književni život nego, slobodno se može reći, i na unutarnji razvoj naše književnosti. Posebno su dragoceni razgovori sa značajnim piscima i umetnicima (Vaskom Popom, Miodragom Pavlovićem, Leonidom Šejkom, Milošem Crnjanskim, Milićem od Mačve, Novicom Petkovićem), koji otkrivaju i bitne momente njihovog stvaralačkog procesa. Takve knjige su retke u našoj kulturi, a Petrov ju je napisao vođen ne samo ličnom potrebom nego i nalogom kulturnog patriotizma.

Za takvim Aleksandrom Petrovim ostaje duboka praznina. Ali ne samo kao uteha, ostaje nam njegovo delo i ostaju mladi ljudi koje je on okupljao, bodrio i pomagao im, i koji znaju za šta se vredi boriti u srpskoj književnosti i kulturi.