Duhovni svetionik u Dubu

Dub – Na nevelikoj zaravni opasanoj šumom, iznad bajinobaštanskog sela Duba, sklonjena od glavnog puta i pogleda, broji stoleća crkva brvnara. Vredan spomenik narodnog neimarstva, delo graditelja Osaćana, podignuta u doba turske vladavine našim prostorima. A nedoumica je kada – prema nekim zapisima 1828. godine, prema drugim još ranije, krajem 18. veka.

– Ovu nedoumicu delimično rešava spisak novosagrađenih hramova u knežinama koje je knez Miloš tražio od starešina nahija. U izveštaju dostavljenom knezu 1832. zapisano je da je u Sokolskoj nahiji Hram Svetog Vaznesenja Hristovog u Dubu podignut 1792. Ako pretpostavimo da ova crkva nije stradala u ustaničkim borbama početkom 19. veka, o čemu nema pisanih tragova, onda je izvesno da je ta „mala od drveta načinjena cerkva” ona koju je 1826. video Joakim Vujić. Dakle, ovaj hram je dve godine kasnije znatno obnovljen, a posle tri decenije proširen tremom i krov mu je pokriven sitnim klisom.

Ovako o istorijatu te drvene bogomolje piše istoričar umetnosti Dragiša Milosavljević u lane objavljenom drugom izdanju knjige „Crkva brvnara u Dubu”, čiji su izdavači užički Narodni muzej i udruženje „Centar za prirodne alternative” iz Duba. Čita se tu da je dupska bogomolja „jedan od najoriginalnijih graditeljskih i estetskih obrazaca drvenih crkava kod nas, po nekim rešenjima gotovo bez premca u narodnom graditeljstvu”, delo nepoznatih protomajstora (po predanju to su osaćanski neimari Živkovići), te da su u njoj raznovrsne ikone i vešto izrezbarene carske dveri.

– Svojom arhitekturom i sadržajem crkva brvnara u Dubu teško da bi bila uvršćena u spomeničko nasleđe u kojem dominiraju sjaj i raskoš. Ova građevina ima pre svega etnološka obeležja: autentičan graditeljski obrazac, skromnu riznicu i neophodni crkveni mobilijar. Ali njena duhovna i kulturna uloga je značajna, posebno u vremenu kada je carska lavra u Rači, nedaleko od Duba, bila u ruševinama ili često meta osvetničkih hordi. Dupska bogomolja preuzimala je duhovnu ulogu na ovom graničnom području gde je trebalo sačuvati srpski etnos – piše autor knjige. Potom dodaje:

– Ona je bila sastajalište, u vreme sabora i crkvenih slava sobrašice i šatre bile su ispunjene meštanima i namernicima koji su dolazili na pričest i poklonjenje. Nažalost, kasnije, posebno u posleratnom periodu, zaboravljena je i gotovo osuđena na puko istrajavanje. Njenu sudbinu kao da je prevideo umni vladika Nikolaj Velimirović, koji je pred Drugi svetski rat izvršio osvećenje nove zidane bogomolje u Dubu. On se, kažu, pokajao što je dozvolio gradnju nove crkve, pošto je spoznao lepotu starog drvenog hrama, građenog snagom i umećem osaćanskog neimarskog duha.

Osaćani su u davna vremena širom Srbije gradili brojne bogomolje koje, na sreću, i danas istrajavaju, mnoge u dosluhu s prirodom. Početkom 19. veka tim neimarima iz Osata u istočnoj Bosni, nakon što bi skelom prešli Drinu, obližnji manastir Rača bio je usputna stanica, s koje su svakog proleća polazili u grupama na graditeljske radove po Srbiji.

Zasluge letopisca Milenka Damljanovića

Pišući o povesti crkve brvnare u Dubu, istoričar umetnosti Dragiša Milosavljević izdvaja jednu ličnost kao posebno zaslužnu što se ovde ipak sačuvalo gotovo sve što je postojalo od vremena gradnji i obnova.

To je sveštenojerej Milenko Damljanović, službenik ove crkve, koji je u pedesetim godinama 20. veka pred naletom agitpropovaca i ateista spasavao i sklanjao mobilijar i ikone, beležio podatke, pamtio događaje, sastavljajući jednu celinu koja se danas zove „Letopis crkve dupske”, sa značajnim podacima o prošlosti hrama i cele parohije, sudbini dupskih sveštenojereja i službenika u dugom vremenskom rasponu, njihovom doseljavanju i duhovnoj vezi s monasima iz Rače.