Beogradska udžerica Josipa Slavenskog

Danas okružena predratnim, umereno dekorisanim zdanjima s jedne, uz posleratnu, estetski oskudnu zgradu sa druge strane, u Beogradu već devedesetak godina opstaje usamljena, stara dvospratnica na adresi Svetog Save 33 a. Skriven u starogradsko unutrašnje dvorište tipično za predratno doba, odvojen zaključanom kapijom (koja treba da štiti od nedobronamernih, ali i dobronamernih prolaznika), ovaj arhitektonski biser poprima odlike scenografije za film Žike Pavlovića ili neko drugo ostvarenje Crnog talasa. Nagrizena zubom vremena, zapostavljena i unakažena, lepota ove zgrade na prvi pogled nije primetna. Ceo prizor, „ukrašen” PVC stolarijom, posivelom fasadom, dvema zastakljenim terasama, klima-uređajima i starom „ladom” (koja poput kameleona, nagrizena rđom, polako menja svoju boju), budi kod posmatrača blago melanholičan osećaj.

Neprijatan utisak dodatno ojačava saznanje čiji je dom ovo zdanje nekada bilo. Ta informacija može se doznati samo usmenim putem, jer je negdašnja spomen-ploča koja je svedočila o poznatom stanaru ukradena još daleke 2007. godine. Na njenom mestu, kao spomenik nekulturi, postavljen je još jedan klima-uređaj. Tim činom izbegnuta je bilo kakva mogućnost da slučajni prolaznik dozna da je u pomenutoj zgradi od 1937, pa sve do svoje smrti 1955. živeo jedan od najvećih, ako ne i najveći kompozitor Prve i Druge Jugoslavije – Josip Slavenski.

Rođen 1896. u Čakovcu, u Međumurju, Josip Štolcer – Slavenski, nakon studija u Budimpešti i Pragu, napustio je Zagreb (gde je kratko predavao u srednjoj muzičkoj školi) i 1926. Beograd učinio svojim stalnim životnim, ali i umetničkim uporištem, radeći kao profesor u srednjoj muzičkoj školi, a nakon osnivanja i na Muzičkoj akademiji. Iako na njegovoj kući više nema spomen-ploče, u Beogradu i Srbiji i dalje opstaje svedočanstvo o značaju ovog čoveka. Tako u Novom Sadu danas jedna osnovna muzička škola nosi ime čuvenog kompozitora, kao i beogradska srednja muzička škola u kojoj je Slavenski nekad predavao. Na kartama Beograda, Kragujevca i Niša pronalazimo i ulice koje nose ime ovog muzičkog stvaraoca. Legat Josipa Slavenskog, koji čine kompozitorova radna soba i lična biblioteka, moguće je i danas posetiti na adresi Trg Nikole Pašića br. 1. Maja 2016. Muzikološki institut SANU organizovao je okrugli sto povodom 120. godišnjice rođenja ovog autora.

Nesumnjivo, svi nabrojani primeri govore da je srpsko i jugoslovensko društvo bilo svesno značaja i doprinosa Slavenskog muzičkom svetu obe Jugoslavije, Srbije, Beograda. Samo stvaralaštvo Josipa Slavenskog prevazišlo je i te granice. Njegova dela mogla su se svojevremeno čuti po raznim evropskim koncertnim dvoranama, muzičkim školama, ali i preko radio-aparata. Između 1926. i 1939, tokom svog beogradskog i, kako ga naziva muzikološkinja Eva Sedak, „balkanskog” ciklusa komponovanja, sačinjava većinu svojih najznačajnijih dela: „Balkanofonija”, „Drugi gudački kvartet”, „Haos”, „Religiofonija”, „Muzika harmonije i disharmonije”, „Balkanske igre”, „Pjesme moje majke”, „Violinski koncert”... Posebno vredna pomena jeste simfonijska svita „Balkanofonija”, kojom je Slavenski oslikao predele i narode Balkana. Da je ovo delo prepoznato u svetu, svedoči i činjenica da je od prvog izvođenja 1929. priliku da ga čuje imala i publika u Varšavi, Hamburgu, Parizu, Londonu, pa čak i ona u dalekom Japanu.

I pored svega navedenog, dom ovog značajnog umetnika, uprkos poražavajućem spoljnom stanju, ne uživa nikakvu institucionalnu zaštitu grada. Izolovanost zgrade i njena površina, zbog koje bi njeno rušenje i izgradnja nove zgrade bili preskupi za investitore, spasli su dom Josipa Slavenskog od sudbine mnogih drugih vračarskih arhitektonskih bisera koji su se „preobrazili” u bezlične novogradnje. Ako ne zbog svoje arhitektonske vrednosti, kuća na adresi Svetoga Save 33 a značajna je kao mesto stvaranja mnogih muzičkih dela, kojima je svetskoj publici kroz note dočaravana lepota i istorija naših prostora. Stoga Zavod za zaštitu spomenika kulture Beograda ima pregršt razloga da ovu zgradu stavi na listu zaštićenih spomenika, a gradska vlast, ukoliko je u mogućnosti, da spoljašnjost zgrade rekonstruiše i vrati u prvobitno stanje, zajedno s ukradenom spomen-pločom.

Autor ovih redova posebno zahvaljuje Dariji Gavrić što ga je kroz razgovor, na neposredan način, usmerila da se posveti ovoj temi.

Nikola Dubaić,

istoričar, Beograd