Zločini četnika u selu Drugovac

Valjevo - Zločin u selu Drugovac u nekadašnjem Podunavskom srezu, današnji grad Smederevo, 29. aprila 1944. godine, predstavlja najmasovnije ubistvo srpskog stanovništva tokom Drugog svetskog rata koje su počinili četnici u jednom danu, izjavio je u ponedeljak istoričar Milan Radanović u skoro četvoročasovnom svedočenju pred Višim sudom u Valjevu, sudijom dr Draganom Obradovićem, u postupku po zahtevu za rehabilitaciju Nikole Kalabića, nekadašnjeg komandanta Gorske garde Jugoslovenske vojske u otadžbini (JVuO). Zahtev za rehabilitaciju podnela je pre više godina Valjevka Vesna Kalabić, Nikolina unuka.

Pozivajući se na istraživanja istoričara Nemanje Devića, Radanović je naveo da su u napadu na Drugovac učestvovale dve brigade korpusa Gorske garde ‒ Prva (Oplenačka) i Četvrta (Kosmajska), kao i delovi Smederevskog i Avalskog korpusa JVuO. One su bile podređene štabu korpusa Gorske garde kojim je komandovao Nikola Kalabić, naveo je Radanović.

‒ Malobrojnije partizanske snage iz Drugovca su se povukle iz sela... U selo su ušli pripadnici JVuO, ubijena su 72 stanovnika, zapaljeno oko 120 kuća i opljačkano gotovo celo selo. U literaturi se navodi da je iz pušaka ubijen 41 stanovnik, da je 24 meštana zaklano, troje umrlo od batinanja, a četvoro izgorelo u zapaljenoj kući ‒ rekao je Radanović. I dodao da su, prema njegovoj evidenciji, od leta 1943. do kraja leta 1944. godine pripadnici korpusa Gorske garde počinili preko 15 masovnih zločina na tlu Šumadije. On je opširno govorio i o zločinu u aranđelovačkom selu Kopljare krajem decembra 1943. godine, ali taj zločin, za razliku od onog u Drugovcu, nije bio uključen u dokumentaciju Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača u Drugom svetskom ratu, koja tereti Nikolu Kalabića, pa nije ni bio predmet ovog postupka.

Istoričar Milan Radanović, zaposlen u Arhivu Srba u Hrvatskoj pri Srpskom narodnom vijeću, autor je knjige „Kazna i zločin ‒ snage kolaboracije u Srbiji”, koja govori o zločinima i četnika i partizana u Drugom svetskom ratu, što je bio povod za poziv da svedoči pred Višim sudom u Valjevu.

Na pitanja Dragane Marković, tužioca, zastupnika Srbije kao protivnika predlagača rehabilitacije Kalabića, Radanović je odgovorio da nije našao u istorijskim izvorima gde se nalazio Kalabić u momentu izvršenja zločina u selu Drugovac. Istoričar je naveo da lično misli da nije bilo moguće da jedinice korpusa Gorske garde deluju mimo saznanja i naredbi štaba Gorske garde.

Odgovarajući na pitanja Gorana Brankovića, zastupnika Vesne Kalabić, predlagača rehabilitacije, ovaj istoričar je potvrdio da se suočio sa brojnim odlukama Državne komisije o ljudima koji se terete za ratne zločine, ali da mu kao istoričaru nisu bile od interesa te odluke već ostala dokumentacija ‒ svedočenja, izjave oštećenih, rođaka žrtava ili osoba koje su preživele streljanja, izjave počinilaca zločina, predstavnika vlasti involviranih u zločine... Na pitanje da se izjasni o karakteru odluka Državne komisije, naveo je da za to nije stručan. Radanović je rekao da je u određenom broju odluka Zemaljske komisije Srbije za utvrđivanje zločina okupatora i njegovih pomagača pronašao podatke da je Nikola Kalabić proglašen za ratnog zločinca. Naveo je i da zna za dokument koji Kalabića tereti da je lično počinio ratni zločin ‒ izveštaj anonimnog oficira iz štaba korpusa Gorske garde s početka novembra 1943, upućen Draži Mihailoviću, u kojem se navodi da je u selu Ljubičevac kod Topole Kalabić prebio četvoro ljudi koji su nekoliko dana posle toga umrli.

Na pitanje Brankovića da li mu je poznato kako je okončan život Kalabića, je odgovorio da postoje dve teorije, da je po jednoj poginuo u sukobu sa jedinicima KNOJ u kanjonu reke Gradac kod Valjeva, ali:

‒ Ja naginjem mišljenju istoričara Bojana Dimitrijevića i Koste Nikolića koji su pre desetak godina konstatovali da je i Nikola Kalabić učestvovao u lociranju generala Mihailovića... Oni tvrde da nije pouzdano poznato na koji način je skončao život Nikola Kalabić, sa čime se ja slažem, ali naginju mišljenju da je on likvidiran od Udbe nakon što je bio uhvaćen. To ostaje misterija za srpsku istoriografiju...

Sudija dr Dragan Obradović pitao je Radanovića da se izjasni o pravnoj prirodi odluka Državne komisije.

‒ Te odluke i materijali koji su prikupljeni prilikom istraživanja pojedinih zločina mogli su biti korišćeni i od strane sudova. Ta dokumentacija je mogla biti dodatni podsticaj za donošenje sudskih odluka, ali se ograđujem, nisam pravnik i svo moje izjašnjavanje o pravnoj prirodi ovih odluka odnosi se isključivo na moj domen istraživanja kao istoričara ‒ odgovorio je Radanović.

‒ I ravnogorska i partizanska vojska crpe svoj legitimitet od 1941. godine, od početka ustanka protiv okupatora. Jedna od te dve oružane formacije krnji svoj legitimitet od novembra 1941. kada započinje saradnju sa okupatorom, pri čemu, naglašavam, ne gubi svoj legitimitet već ga samo krnji, dovodi ga u pitanje i to se odnosi na ravnogorski pokret pod komandom Draže Mihailovića ‒ izjavio je istoričar Milan Radanović u svom svedočenju pred Višim sudom u Valjevu.

Propartizanski istoričar

Na pitanje advokata Gorana Brankovića, punomoćnika predlagača rehabilitacije, da se izjasni kakva je njegova orijentacija, imajući u vidu da je prilikom svedočenja nekoliko svojih kolega istoričara okvalifikovao kao pročetnički orijentisane, Milan Radanović je odgovorio da lično smatra da takva ocena data za kolege nije neprimerena, kao i da nije želeo da zvuči pežorativno.

‒ Moja reputacija je da važim za propartizanskog istoričara, jer smatrama da su partizani bili u pravu u Drugom svetskom ratu. Lično smatram da nije pogrešno ako me se naziva propartizanskim istoričarom ‒ naveo je Radanović.