Granice želja

Ne ulazeći u ocenu odnosa vojnih snaga u konfliktu Rusije i Ukrajine, želim da pojasnim nastanak granice između SSSR-a, Poljske, Čehoslovačke i Mađarske, tj. sada Ukrajine i tih država. To činim jer se kod komentatora navode „apetiti” pograničnih zemalja na teritorijalnu celovitost Ukrajine, naročito posle izjave Marije Zaharove od 17. juna 2022. godine: „Ukrajina više ne postoji u svojim ranijim granicama!”

Zato ćemo obraditi promene granica u prošlom veku. Pred Prvi svetski u posmatranom delu Evrope s carskom Rusijom su se graničile Nemačka, Austrougarska i Rumunija. Prvi svetski rat je označio kraj četiri carevine: Rusije, Nemačke, Austrougarske i Osmanskog carstva. Nestanak carevina je rešen na Versajskoj mirovnoj konferenciji, gde su glavnu reč vodile SAD, Velika Britanija i Francuska. Ipak, presudni uticaj su imale SAD s tezama predsednika Vudroa Vilsona od 12 tačaka. Prema zamisli američke delegacije, glavni zadatak Versajskog mira je bio stvaranje jedinstvenog fronta protiv Nemačke i da se onemoguće budući međunarodni sukobi. Takođe, treba istaći da se u Vilsonovim tezama ne pominje „globalizacija”, ali je ona izražena kao „slobodna trgovina” i „sloboda kretanja ljudi”, a ističu se „univerzalne vrednosti liberalne demokratije”, kao i „međunarodna prisila na provođenje pravila” iznetih u tezama.

Prema stavu Versajske mirovne konferencije, Rusija je trebalo da povrati sve predratne teritorije, osim Finske, Poljske i eventualno Litvanije, ali samo ako bi mogla da stvori „jaku demokratsku republiku”. Granica između novostvorenih država Poljske, Čehoslovačke i Mađarske određena je „Kerzonovom linijom” u odnosu na Rusiju. Rusija nije bila zvanično zastupljena na Versajskoj konferenciji, već je M. Litvinov, kao predstavnik revolucionarne vlade, održavao nezvanične kontakte sa diplomatama u Versaju.

Granica po „Kerzonovoj liniji” nije realizovana zbog poraza Mihaila Tuhačevskog u ratu s Poljacima, koji su okupirali delove Ukrajine i Belorusije 1922. godine. Granica po „Kerzonovoj liniji” je uspostavljena nakon kapitulacije Poljske 1939. godine po ugovoru Molotov–Ribentrop. Ta granica je verifikovana dogovorom na Jalti i Potsdamu. Poljska je u periodu od 1922. godine promenila demografsku sliku tog područja, ali je Staljin dao Poljskoj 33 procenta do tada nemačke teritorije, Pomeraniju tj. baltičku obalu, Šleziju – Šljonsk i u zamenu za Lavov nemački grad Breslau – Vroclav. SSSR-u je pripojen deo Pomeranije sa Kenigzbergom – Kalinjingradom. Ovo su istorijske činjenice, kao i granice na Odri i Nisi između Nemačke i Poljske, koje su rezultat Drugog svetskog rata i apetiti pojedinih država koje iskazuju neodgovorni političari su u suprotnosti s njima.

Mitar Radonjić,
Novi Sad