Lužički Srbi u stvarnosti i predanju

U knjižarskim izlozima pojavila se nova knjiga književnog istoričara i pesnika dr Miće Cvijetića „Od Lajpciga do Lužice”, čiji sadržaj preciznije određuje podnaslov: „Lužički Srbi u stvarnosti i predanju” (izdavač je „Svet knjige”, Beograd 2022). Iako žanrovski određena kao putopis, knjiga više predstavlja presek kulturne i političke istorije Lužičkih Srba nego zbir utisaka o geografskim i drugim lepotama krajeva koje naseljava ovaj slovenski narod, dobrano proređen u velikom nemačkom moru.

Lužički Srbi su najmanje brojan slovenski narod. Jedini su preživeli ostatak svojih davnih predaka Polapskih Slovena. Smatra se da su iz Zakavkazja, zajedno s velikom zapadnoslovenskom skupinom, na teren istočnih delova današnje Nemačke dospeli između četvrtog i šestog veka. U pisanim izvorima prvi put se pominju u prvoj polovini sedmog stoleća – najpre pod imenom Surbi, a potom kao Sorabi, Serbi, Sorbi ili Vendi.

U svojoj dugoj i mučnoj istoriji imali su razne inostrane gospodare. U Bizmarkovoj Nemačkoj i u Vajmarskoj republici položaj im je bio nešto povoljniji, te su lakše očuvali svoju slovensku posebnost. Najsurovije im je bilo pod Hitlerom, kad su im sva prava bila ukinuta, i sve nacionalne institucije zabranjene, čak i srpsko ime. Posle Drugog svetskog rata ostali su da žive u Istočnoj Nemačkoj. Uzalud su sanjali svoju državnost, pa i posebnu administrativnu jedinicu. Danas u Lužici živi oko 60 hiljada slovenskih duša, ljubomorno čuvajući jezik i kulturu kao najčvršći nacionalni bedem.

Svoj zanimljiv putopis, u kome se vešto prepliću faktografski i fikcionalni elementi, Cvijetić s razlogom počinje u Lajpcigu koji su, kako piše, osnovale lužičkosrpske ruke. U franačkim hronikama ovaj grad se prvi put pominje 1015. godine pod slovenskim imenom Lipsk, Lipovo, grad lipa Lipovgrad. Slovensko ime ove naseobine utisnuto je i na knjige koje su o njoj pisali ili izdavali mnogi srpski stvaraoci, ponajpre Dositej, Vuk i Sima Milutinović Sarajlija. Ovaj poslednji stigao je u Lajpcig 1825. i zadržao se u njemu godinu i po dana; prvo je tamo objavio spev „Serbijanka”, a onda mu je tvrdo hajdučko srce (bio je Karađorđev ustanik) zaigralo u susretu sa Terezom Albertinom fon Jakob, čuvenom Talfijom, kćerkom univerzitetskog profesora iz Halea i Vukovom saradnicom. Ona je Geteu, čija je ljubimica bila, preporučivala Simine pesme, ali i bisere srpskog narodnog stvaralaštva.

Iz Cvijetićeve knjige vidi se kako su Lužički Srbi kroz istoriju često pogled usmeravali prema braći sa istog rodoslovnog stabla naseljenoj na Balkanu. Divili su se herojstvu balkanskih Srba u oslobodilačkim ratovima, posebno onim protiv Turaka. Mnogi su se dobrovoljno priključivali Srbima u borbama za oslobođenje; najpoznatiji među njima je Pavle Jurišić Sturm, ovenčan ratnom slavom u Balkanskim i Prvom svetskom ratu. Ovaj legendarni vojskovođa, rodom iz Donje Lužice, bio je, u činu pukovnika, prvi ađutant kralja Petra Prvog, a kasnije je dobio čin generala.

Ova korisna putopisno-istorijska čitanka sadrži i detaljnije storije o vezama srpskih i lužičkosrpskih kulturnih i nacionalnih ustanova kroz vekove i danas, kad se književna i naučna dela dvaju naroda uzajamno neguju i prevode, nalazeći u toj saradnji snagu za opstanak na vetrometini istorije, uprkos svim iskušenjima.