More zajedničkog života koje smo izgubili

Hiljadu godina Venecije, 850 godina Svetog rimskog carstva, 816 godina Kraljevine Ugarske i Hrvatske, 542 godine Habzburga, 443 godine Osmanskog carstva, 400 godina Republike Dubrovnik, 150 godina ujedinjene Italije, 73 godine Jugoslavije stalo je u knjigu „Istorija Jadrana. More i njegova civilizacija”, Eđidija Ivetića, profesora moderne evropske istorije na Univerzitetu u Padovi, koju je objavila izdavačka kuća „Arhipelag”. Ivetić je pomoćnik rektora Univerziteta u Padovi za akademske odnose sa univerzitetima iz zemalja Istočne Evrope, pri čemu je posebno intenzivna saradnja sa univerzitetima u Beogradu, Ljubljani i Zagrebu, kao i sa drugim institucijama koje se bave istorijskim istraživanjima u jugoistočnoj Evropi. Istoričar i akademik, u mladosti je radio kao vojni obveznik, kao jugoslovenski državljanin, na čuvenom brodu „Galeb”.

U ovoj knjizi napisao je obimnu sintezu kulturne, društvene, političke i ekonomske, vojne i pomorske istorije Jadrana od 1000 godine. pre n. e. do danas. Sam autor kaže da na Jadranu ima mnogo više istorije nego geografije i ispisuje i određuje istoriju Jadrana, provodeći nas kroz sve epohe i nacije koje su uz jadransku obalu živele, sukobljavale se, prožimale... Po Ivetiću, Jadran je „more region i istorijski region Mediterana i Evrope” i povesna spona Italije i jugoistočne Evrope.

Jadran je bio pozadina nesvakidašnjih povesti, poput istorije Venecije, istorije Italije, istorije Balkana. Te su spletene suprotnosti nagomilane u vremenu i prostoru, mnoge odrednice na različite civilizacije. Jadran je „tečna ravnica” (Brodel) zatvoreno more, more prolaza, granica između Istoka i Zapada; more koje spaja i razdvaja u isto vreme; na Jadranu su se preplitali i preklapali mnogi događaji političke, kulturne, verske i nacionalne prirode.

Ova knjiga nam govori o istoriji Jadrana od antičkih vremena do danas: o istoriji naroda koji su se suočili s njim, koji su trgovali i plovili od obale do obale, nametnuli su svoju vlast, kao Vizantija, pa Venecija i Osmanlije; i s vremena na vreme su živeli skupa ili se sukobljavali, poput Habzburškog carstva i Italije, zapadnog sveta i komunističkog sveta, država nastalih od bivše Jugoslavije. Milenijumska istorija puteva i saobraćaja, ratova i suživota, oslikava civilizacije nastale na moru, zahvaljujući moru.

Letimičan pogled na dve jadranske obale ukazuje na različitosti i zanimljivu „jezičku geografiju”: na zapadnoj obali govori se italijanski, dok su na istočnoj prisutni slovenački, italijanski, hrvatski, srpski, albanski i grčki jezik.

U okvirima nacionalnih kultura nalazi se verska i konfesionalna geografija, kaže autor. Katoličanstvo preovlađuje u Italiji, Sloveniji i Hrvatskoj. Pravoslavlje je prisutno u dalmatinskom i hercegovačkom zaleđu, u Crnoj Gori, a grčko-albanska u južnoj Albaniji. Islama ima u zaleđu u Hercegovini i u albanskim zajednicama u Baru i Ulcinju i u velikom delu Albanije. „Do 19. veka bile su to zemlje koje su evocirale Orijent, ali i izvestan homerski klasicizam.” U poslednjih sto godina to more sa uzajamnim odnosima obala i naroda, more zajedničkog života smo izgubili. Zaboravljen je i odnos između unutrašnjosti i primorja.

Pri kraju knjige autor nas podseća na procese i promene, nabrajajući velike kulturne događaje sa obale Jadrana poput „Dubravačkih letnjih igara”, Pulskog festivala, Festivala u Opatiji, koji je smišljen po uzoru na Festival u Sanremu, Festival zabavne muzike u Splitu, Jadranske susrete, „Mediteranske igre”... ali i na veliki televizijski uspeh serije „Naše malo misto”, omiljene u celoj Jugoslaviji. Glavni junak je doktor Luiđi, strastveni poštovalac Dantea, osobenjak koji govori čakavicom i ukrašava svoj govor venecijanizmima. Šaljive dogodovštine malog dalmatinskog mesta slikovito i duhovito su dočaravale ostatke mletačke kulture u kom se primorski živalj prilagođava jugoslovenskoj revoluciji, komunizmu i potrošačkom mentalitetu.

Dvadeseti vek obeležili su dugotrajni sukobi i konačno mir između Jugoslavije, Albanije i Italije. Danas je Jadran region sve više integrisan u Evropsku uniju, koji doživljava novu eru saradnje nakon dramatičnog kolapsa Jugoslavije. Jadran doživljava veliku štetu koju mu nanosi nepromišljena eksploatacija usredsređena na dobit i profit od turizma i građevinskih poduhvata i jedan drugi svet, onaj koji se trudi da utvrdi meru zagađenosti morske vode i ugroženost životinjskog sveta, kao i ljudi koji naseljavaju te obale.

Pešice od delte Poa do Dalmacije

Pre 12.000 godina prvi ljudi su mogli da idu pešice od delte Poa do Dalmacije. Nivo mora je bio sto metara niži nego danas, a kontinent se pružao do Ankone.