Arhitektonske igre u Kragujevcu

Prilika da Srbija dobije Muzej istorije svoje vojske ukazala se upravo sada u Kragujevcu. Investiranjem države u izgradnju nove Palate pravde u Kragujevcu, koja je realizovana kao arhitektonski koncept van centralnog jezgra grada, prilagođen savremenim potrebama i funkciji pravosuđa, grada i države, pružila se jedinstvena prilika da se objekat nekadašnjeg Okružnog načelstva doskora zgrade Osnovnog i Višeg suda u Kragujevcu usmeri ka temi Muzej istorije Srpske vojske. Zgrada suda je građena u periodu od 1902. do 1904. godine, prema projektu uvaženog kolege Nikole Nestorovića (1868–1957), jednog od najznačajnijih arhitekata u Srbiji tog vremena. Građena je kao reprezentativni objekat, s nizom reljefnih, dekorativnih i arhitektonskih ukrasa i ornamenata na fasadama. Po svojim arhitektonskim i likovnim odlikama, ova zgrada se vezuje za evropske arhitektonske pristupe iz prve polovine prošlog veka (Nestorović je studije arhitekture završio u Berlinu), stilski pripada eklektici i bečkom secesionizmu i spada u red najznačajnijih javnih građevina iz prve polovine 20. veka u Srbiji.

Zgrada okružnog suda i načelstva u Kragujevcu utvrđena je za kulturno dobro – spomenik kulture Rešenjem Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kragujevac br. 125/1, od 5. maja 1969. godine, a kategorisana kao dobro od izuzetnog značaja 7. aprila 1979. godine, Sl. gl. SRS broj 14/79.

Nakon izvršene primopredaje ovog objekta, umesto ovakve ili slične inicijative u kragujevačkim medijima su se pojavile izjave zvaničnika uz navodne argumente da ova zgrada nije građena za drugu namenu i da je grad Kragujevac stoga prinuđen da je i dalje koristi za administrativne potrebe. Te neosnovane tvrdnje i nestručne izjave, nažalost, nemaju uporište u praksi, baš kao ni navodni stavovi službe zaštite, da se kod ovakvih objekata prilikom njihove obnove ne smeju integrisati novi arhitektonski slojevi.

Podrška za obnovu nasleđa i njihovu ponovnu upotrebu kao objekti kulture odavno predstavlja jedan od provereno dobrih puteva za afirmaciju nasleđa, posebno ako se radi o objektima u starim gradskim jezgrima. Kroz istoriju građenja javnih objekata zabeleženi su različiti primeri adaptacija i prenamena administrativnih zgrada u muzeje, a jedan od najznačajnijih i prvih u nizu (1879), iz ovog tematskog okvira je adaptacija Upravne zgrade Arsenala u Drezdenu (tada dela teritorije Nemačkog carstva) koja je samo nekoliko godina po izgradnji već doživela adaptaciju u Vojni muzej probijanjem unutrašnjih pregrada i oblaganjem prozora sa specijalnim neprozirnim materijalima. Njena nova remodelacija je izvršena u 2011. sa adaptacijom i integracijom novih slojeva i funkcija, u obliku oštrice koja simbolično najavljuje novu eru u promociji oružanih snaga Nemačke.

Ako bi se tražio valjani razlog za inicijativu za uspostavljanje Muzeja istorije srpske vojske u Kragujevcu, odgovor bi se lako našao u vojnim i istorijskim spisima u kojima je zabeleženo da je upravo ova zgrada u vreme Velikog rata bila u funkciji objekta u kojem je bila smeštena Komanda Srpske vojske.

Dve figure, „Pravda” i „Zakon” koje se nalaze na krajevima krovnog venca bivšeg suda bile bi i dalje u temi nove funkcije, jer se pravda i zakon u odnosu na postupanje srpske vojske kroz istoriju nikada nisu dovodili u pitanje. Srpska vojska zaslužuje ovaj prostor jer je svoju pravednost i čast dokazivala toliki broj puta da bi joj ova palata bila mala za prikazivanje svih događaja kroz njenu hrabru i časnu istoriju, ali bi joj svakako pristajala, posmatrajući posebno kao mogućnost za promociju velikog uspeha naše vojske s početka 20. veka protiv Austrougarske, i komande vojskom koja se odvijala upravo iz ove zgrade. Primetno je i da orlovi i kruna na atici dodatno krase objekat ne menjajući njihovu simboliku kroz vreme, uklapajući se tako i u moguću novu namenu Muzej srpske vojske, kao državni simboli koje bi država s predstavom o svojoj vojsci kroz vekove ovde mogla s ponosom predstaviti.

Spomenik Vojvodi Putniku i Muzej istorije srpske vojske (nakon sprovedenog konkursa) kao deo jedinstvene ambijentalne celine bi bio mogući scenario za realizaciju ukoliko bi predsednik Srbije Vučić uz nadležna ministarstva podržao ovu inicijativu. U protivnom bi bila propuštena istorijska za predstavljanje istorije srpske vojske i koja bi se, po svemu sudeći, završila prebacivanjem stolica gradskih činovnika iz zgrade sadašnje opštine, uz prenamenu ove zgrade u novu-staru opštinu.

To bi zaista bilo neprimereno, baš poput nagrađenih rešenja na konkursu koji je grad Kragujevac nedavno putem konkursa naručio za Vojnotehnički zavod u kojima je u grafičkim prilozima prikazano ukidanje fabrike „Zastava oružje” (bez opredeljenja grada za novu lokaciju i obezbeđenih investicija za izgradnju novih objekata fabrike), ukidanje „Energetike” (takođe bez opredeljene nove lokacije i investicija za izgradnju nove toplane), uz prvonagrađeno rešenje kojim se predviđa rušenje i ponovna izgradnja zaštićenog dimnjaka kao i izgradnja nove podzemne etaže ispod zaštićenih objekata (iz perioda vladavine Milana Obrenovića), uz takođe njihovo rušenje i ponovno građenje, samo zarad dobijanja veće visine izložbenog prostora postojećih zaštićenih objekata.

Potrebno je istaći da takvi pristupi obnovi nasleđa nisu podržani ni u daleko bogatijim državama, pre svega usled enormno uvećanih troškova obnove koja se s takvim rešenjem višestruko uvećava u odnosu na pristupe dogradnji ili nadgradnji nasleđa, što je o glavni razlog da se takav model obnove u svetskoj praksi s razlogom i ne primenjuje. Konkurs za adaptaciju i dogradnju zgrade Okružnog načelstva u Muzej istorije srpske vojske mogao bi se održati uz podršku Ministarstva kulture i sprovođenje u saradnji sa svetskom asocijacijom arhitekata, čime bi se njegov značaj dodatno promovisao na internacionalnom planu, a greške u odlučivanju o rešenjima poput VTZ1 za pristup obnovi nasleđa unapred izbegle.
(Autor je naučni saradnik)

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista