Sokoli-pašina česma

Najstarije sačuvano javno vrelo nije Rimski bunar, kako se veruje zbog naziva, već Sokoli-pašina česma, poznata kao Česma Mehmed-paše Sokolovića smeštena u komšiluku, kraj Defterdareve kapije Gornjeg grada Beogradske tvrđave, na Kalemegdanu.

Česma svedoči o raznim ljudima i događajima – prisustvu Turaka u Beogradu, o plemenitosti i dobročinstvu Mehmed-paše Sokolovića, rođenom 1506. kao Bajo Nenadić u selu Sokolovići, nadomak Ruda, o osmanskoj arhitekturi, o graditeljstvu i komunalnoj politici, i janičarskom „državnom udaru” (ili pobuni dahija), koji su, po svedočenju Rašid-beja, 1801. godine ušli u grad kroz zasvođen tunel rimskog vodovoda kojim je voda doticala s ekmeklučkog Šarenog izvora u Malom Mokrom Lugu, ubili vezira Hadži Mustafa-pašu nazvanog Srpska majka jer je bio blagonaklon prema raji, da odmah počnu sa terorom koji je okončan tri godine docnije Prvim srpskim ustankom.

Česma je izuzetan kulturno-istorijski spomenik za sva vremena, a jedino što joj je manjkalo bila je – voda. Dahije su za sobom odmah zarušile onaj vodovodni tunel kako im se ta mala nesmotrenost ne bi obila o glavu, ali se Beograd tek 2006. dosetio da je obnovi i lule priključi na gradsku vodovodnu mrežu.

Mehmed-pašina česma je četvrtastog oblika, nalik kocki nejednakih stranica, ali zbog čestih popravki i prepravki ne može se sa sigurnošću reći da je tako izgledala i 1577. godine, kada je, kako se smatra, iz njenih lula prvi put potekla voda. Ali...

Na njoj su, arabikom, ispisana dva teksta koja spominje slavni turski putopisac Evli Čelebi, koji je čak četiri puta boravio u Beogradu. Prvi poručuje – „Ovu česmu obnovi dobrotvor Mehmed-paša 1567–1577”, drugi poziva žedne „Dođi, moj bože, ako želiš da na ovom svetu piješ sa rajskog izvora”, uz naznaku da je napisan 1597–1598. godine! Odatle i nedoumica: je li veliki vezir samo obnovio već postojeću česmu ili je ostavio amanet da se ova izgradi dve decenije nakon njegove smrti? Ta začkoljica razrešena je otkrićem da u Carigradu postoje još dve Mehmed-pašine česme-zadužbine i da su veoma slične ovoj našoj, beogradskoj.

Nije to jedina začkoljica. Prestonički zemljopis ima još jednu Pašinu česmu koja se nalazi u Malom Mokrom Lugu. Prvobitan naziv joj je bio Šarena česma, ali kada su ustanici proterali beogradskog vezira Sulejman-pašu, pišmanili su se i 7. marta 1807. godine upravo kod te česme sačekali u busiji njega i svitu, oko sto osamdeset askara nizima, i pogubili ih, a žene i decu otpravili ka Vidinu pa se od tada vrelo naziva Pašina česma, a obližnje bezimeno brdo proglašeno za Pašino. Dakle, nije samo nemački general August fon Makenzen u Košutnjaku digao spomenik u čast neprijatelju, bilo je toga i pre njega tamo gde bismo mu se najmanje nadali.

U blizini Mehmed-pašine česme nalazila se i Džamija Sulejmana Prvog (Sulejmana Kanunija, kako su ga nazivali zemljaci), mada njeni ostaci, ako su ikada i traženi, nikada nisu otkriveni. Jer, kako je jedared izjavio dr Marko Popović, tadašnji direktor Arheološkog instituta, arheologija je nauka koja je privilegija bogatih naroda, a mi smo uboga država pa smo ozbiljnija istraživanja ostavili bogatijim vremenima ili bar mudrijim potomcima.