Desetodnevno putovanje od Beograda do Kragujevca 1834. godine

Tokom tridesetih godina 19. veka najviša školska ustanova u Srbiji bila je Velika škola u Kragujevcu, kasnije preseljena u Beograd. Po sadašnjim merilima to bi bila srednja škola, jer su je đaci upisivali nakon četvorogodišnje osnovne škole i četiri razreda niže gimnazije.

Školske 1834/35. godine u Veliku školu se upisuje četrnaestogodišnji Sreten L. Popović, budući istaknuti srpski pravnik i književnik. Prevozno sredstvo za put od Beograda do Kragujevca bila su volujska kola, načinjena samo od drveta, bez ijednog metalnog dela. Od jesenjih kiša putnike je štitila asura natkrivena preko arnjeva od pruća. Na mladog Sretena ovo putovanje ostavilo je dubok utisak, pa ga je u svojim zrelim godinama opisao s puno emocija i živih detalja. Krenulo se verovatno iz centra tadašnjeg srpskog dela Beograda, čija je glavna ulica bila Dubrovačka, današnja Kralja Petra, u blizini Saborne crkve. Putnici su do Kragujevca noćili u devet mesta: Terazije, Rakovica, Ripanj, Ralja, Sopot, Koraćica, Belosavci, Čumić i Sušica (sada deo Kragujevca).

Najdublji utisak na pisca ostavile su početne etape puta. Posle najkraćeg putovanja do Terazija, on je posmatrao dobijanje loja, koji je tada bio najčešće korišćena jestiva masnoća u gradovima koje su u to vreme držali Turci. U velikim kazanima kuvane su ovce presečene na pola, a istopljeni loj sipan je u kožne mešine.

Drugo prenoćište bilo je u Rakovičkoj mehani, gde su svi putnici noćili u jednoj prostoriji, dremajući u sedećem položaju na tronošcima. Muzičke automate zamenjivali su guslari koji su opevali srpska junaštva iz starih vremena. Ispred mehane bilo je majstora kolara za otklanjanje većih kvarova. Tu se prvi put mogla videti i okačena suva slanina, koja je u Beogradu bila zabranjena. Tokom noćnog odmora putnika, tegleće životinje su se hranile šašom (kukuruzovinom), ostavljenom na njivama preko zime, što bi danas odgovaralo besplatnim pumpama za gorivo na putu.

Nakon Avale, mali Sreten se divio velikim hrastovim šumama po kojima su se kretale mnogobrojne svinje hraneći se žirom. Na visovima blizu Ralje putnici su videli ono o čemu se samo pričalo – točkove s leševima ubijenih osuđenika, javno izloženih „do istruljenija”, što je bio način knjaza Miloša za iskorenjivanje lopovluka i hajdučije.

U to vreme sečenjem stabala i vađenjem panjeva u Šumadiji su stvarani prvi kolski putevi – krčenici. Uzvišice su skidane, a utoline nasipane zemljom, tako da kola ne moraju da udaraju „čas u grm, čas u trn”. Sećajući se ovog putovanja nakon pedesetak godina pisac potvrđuje da je Šumadija s pravom dobila to ime „jer kud okom dogledaš, ništa drugo nisi mogao videti nego sve samo šumu... takav gustiš od šume, šipraga i čbunova da nisi mogao zmiju za rep izvući. A kako li je moralo biti pre sto i više godina kada je Šumadija bila jedino utočište od nasilija turskih posle propasti srpske države, gde se turska noga nije tako lako usuditi smela da u srce Šumadije stupi iako je više stotina godina sva Srbija turska bila”.

Kako su se putnici približavali Kragujevcu, mehane i gostionice bile su sve lepše i udobnije i opremljene nameštajem iz inostranstva. Putnici su čak mogli spavati ležeći u odvojenim sobama, odžaklijama. Taj komfor su donosili bogati svinjarski trgovci sa svojih putovanja koja su dosezala do severne Mađarske. Pri povratku trgovci su donosili luksuzne stvari, pa čak i bilijarski sto, ali su ponekad s njima u Srbiju stizale i gospodske bolesti, o kojima pisac nije želeo da priča. Svoja sećanja pisac je zaključio rečima da se sada – početkom osamdesetih godina 19. veka – od Beograda do Kragujevca može stići samo za dan i po dobrim konjima.

Dragan Stanković,
Beograd