Cvijićev predeo slikan čajem

Univerzitetski profesor i akademik Jovan Cvijić (1865–1927), spada u onu malu grupu naših naučnika koji su u svoja dela unosili reči i rečenice koje su na nivou književnosti koja se rado čita, pamti i citira. Bio je izvanredan poznavalac gotovo svih osobenosti prirode Srbije i Balkanskog poluostrva, kao i tu nastanjenog stanovništva u naseljima različitih tipova, funkcija i veličina. Inspiracija mu nikada nije nedostajala. Lepota prirode i osobenosti ljudi s kojima se sretao na brojnim terenskim istraživanjima pobuđivali su u njemu naučnika pesničke izražajnosti, što je više puta dokazao u delima neprolazne naučne vrednosti, štampanim u Srbiji i inostranstvu.

Veliki deo svojih prirodnjačkih i antropogeografskih istraživanja Jovan Cvijić je posvetio Šumadiji, prostoru koji je u istoriji Srbije odigrao značajnu ulogu. Šumadija, s centrom na Rudniku, po Jovanu Cvijiću, jeste glavna prirodna tvrđava Srbije. „Onaj ko je nevičan ovom namrskanom, skrivenom i gustom šumom pokrivenom zemljištu, nije se smeo u njega upuštati. I to je jedan od razloga što su ovde ponikla oba srpska ustanka u početku 19. veka… odakle su poticali pokreti, kojima je bila težnja da se ograniči samovlašće vladara i u njoj je kao kristal jasna državna i šira narodna misao.”

Iz istorije, Jovan Cvijić lako prelazi na geografiju, posebno na prikaz klime Šumadije, za koju konstatuje da je u skladu s reljefom, prostranim voćnjacima i seoskim naseljima razbijenog tipa, ali drugačija od klime Srbije. „Šumadijska klima se razlikuje od klime susednih oblasti Centralne Evrope. Izuzev severnog dela, ostali deo ove oblasti, naročito na zapadu Morave, odlikuje se većom količinom atmosferskih taloga, koji su raspoređeni na sva godišnja doba. Visoke letnje temperature su često razblažene posle kiša i pljuskova. Naročito je karakteristična za šumadijsku klimu duga jesen, koja se često produžava, posle kratkih vlažnih i hladnih perioda, do meseca decembra; blaga i vlažna jesenja klima vrlo je povoljna za zemljoradnju i voćarstvo. Ta gotovo meka jesenja klima u potpunoj je harmoniji sa velikim zemljišnim talasima i sa dugačkim i blagim linijama terena, koje se gube daleko na horizontu. Kao potopljen u mlake i lake magle i čaj, šumadijski predeo, zatvoreno-plavog tona, dobija u jesen izgled razvučen i nejasan, bez oštrih linija: oblici zemljišta kao da na ivicama iščeznu i gube se u sivkastoj magli. Ali u početku i na kraju zime, katkad još i u jesen, duva hladna i suva, često ledeno hladna košava, ogromnom silinom, sa udarima na mahove, više dana, čak jednu, dve i tri sedmice, donosi vedrinu, suvotu i hladnoću.”

Ako je Cvijićev opis klime Šumadije inspirisao književnika Milorda Pavića da napiše roman „Predeo slikan čajem”, to je jedan od dokaza vrednosti Cvijićevog stvaralaštva, književnog i pripovedačkog nadahnuća, na koje su, pored ostalih, ukazivali istoričar umetnosti akademik Vojislav Đurić, filozof i germanista Pero Slijepčević, romanista akademik Nikša Stipčević, univerzitetski profesor Milorad Vasović, jedan od najboljih poznavalaca stvaralaštva Jovana Cvijića, i drugi.

Stevan M. Stanković,
profesor