Ivo Andrić i Beograd – ljubav na prvi pogled

Desetog oktobra navršava se 130 godina od rođenja Ive Andrića. Tog meseca je naš nobelovac stigao iz Zagreba 1919. godine, da u njemu ostane... Na te beogradske dane velikog pisca podseća dr Žaneta Đukić Perišić, koja je čitav radni vek posvetila Andriću i nedavno objavila knjigu „Nebo nad Beogradom: Andrić i prestonica”, u izdanju „Vukotić medije”. Ona opisuje ne samo ključne događaje vezane za piščev život već i sliku grada u burnim vremenima. Kako kaže, vrlo brzo po dolasku u Beograd, za samo pet godina, Andrić postaje saradnik ili član najviših državnih institucija kulture ili glasila: Srpske kraljevske akademije, Srpske književne zadruge, Srpskog književnog glasnika, potom i „Politike”. Tokom treće decenije pristupa „slobodnim zidarima”, a docnije i Rotari klubu, kao i Stojadinovićevoj „Jerezi”.

Prema rečima naše sagovornice, u prestonici se Andrić viđao sa kolegama, piscima-diplomatama: Dučićem, Rakićem, Crnjanskim, Rastkom Petrovićem, Brankom Lazarevićem, sa porodicom diplomate Stevana Pavlovića, sa češko-srpskom porodicom Bajloni, sa Bogdanom i Pavlom Popovićem, sa Isidorom Sekulić, Jelicom Skerlić Ćorović, sestrom Jovana Skerlića i ženom profesora Vladimira Đorovića... Sredinom tridesetih godina 20. veka gradi bliže veze sa Milicom Babić Jovanović, koja će mu posle smrti muža Nenada Jovanovića, postati žena.

Zbog čega je veza Ive Andrića sa Beogradom bila ljubav na prvi pogled, koje je razlike u odnosu na Zagreb odmah uočio?

Iako je na studijama u Zagrebu proveo 1913. godinu, Andrić se 1918. godine, kada se ponovo obreo u Zagrebu, osećao usamljeno i neprihvaćeno. U Zagrebu pisac nije pustio korenje, nije imao nikog svog i bilo je trenutaka kada je padao u očaj, što zbog političke nestabilne atmosfere i hrvatskih otrovnih strelica odapinjanih ka novostvorenoj Kraljevini SHS, što zbog klime koja mu nije prijala, a ponajviše zbog toga što ga je svojom slobodarskom snagom privlačio Beograd, kao magično središte jugoslovenske ideje za koju se mladi pisac zalagao. U Beograd je stigao prvih dana oktobra 1919. godine. Tog trenutka rađa se ljubav na prvi pogled, pisac i grad okreću se licem u lice, ogledajući se jedan u drugome.

Kako objašnjavate to da je Andrićev povratak iz Berlina u Beograd, kao i najstrašnije ratne godine, označio njegov najkreativniji period?

Poznato je da, odbivši ponudu nemačkih vlasti da se skloni u neutralnu Švajcarsku, Andrić nije otišao ni u Nezavisnu Državu Hrvatsku, koja je formirana već 10. aprila, niti se pridružio jugoslovenskoj izbegličkoj vladi u Londonu, i početkom juna 1941. godine, stigao je u okupirani Beograd sa čvrstom namerom da podeli sudbinu svoje zemlje i njene prestonice. Penzioniše se, ali odlučuje da ne prima penziju, odbija sve ponude da na bilo koji način participira u javnom u kulturnom životu Beograda pod kvislinškom vlašću. Da preživi bedu i poniženje, Andrić se sav predaje pisanju svoja tri velika romana: „Travnička hronika”, „Na Drini ćuprija” i „Gospođica”. Između topovske grmljavine, pod sirenama i uzbunama, Andrić je često šetao gradom: ispod prividne pokornosti, tinjao je jedan paralelni život podzemne borbenosti i snažnog otpora. Ratno herojstvo stanovnika prestonice nije se sastojalo samo u velikim podvizima koje će istorija zapamtiti. Ono je živelo i u dušama i srcima mnogobrojnih anonimnih Beograđana, poput Andrićevog junaka Isidora Katanića zvanog Zeko. Filozofkinja Ksenija Atanasijević, na primer, uspevala je da koliko-toliko održi prijatelje na okupu i sa njima podeli osećanja nemoći. Svakog četvrtka u njen dom, gde je najčešće služila čaj od poljskih trava, a ponekad čak i suve šljive, okupljali su se prijatelji, među kojima je ponekad bio i Andrić. U okupiranom Beogradu, u Andriću se, čini se, sasvim spontano, začela i misao da načini jednu posebnu povest stradalnog Beograda. Možda je Ivo Andrić, sedeći u svojoj hladnoj, skromnoj sobi u Prizrenskoj ulici, pokriven ćebetom, uz sveću, bez vode i telefona, zamislio „beogradsku hroniku” kojom bi podigao zadužbinu gradu koji ga je oberučke prihvatio i koji je platio visoku cenu ideje o slobodi.

Andrić se kao diplomata starog sistema lako prilagodio novom. Međutim, da li se prilagodio i kao stvaralac?

Andrić razume da je došlo novo doba u kojem valja trajati. Njemu kao da zapravo i nije bilo teško da prihvati ideju nove, posleratne Jugoslavije: ujedinjenje južnih Slovena pod jednom kapom i nezavisna i slobodna zemlja, mogla mu se učiniti kao kakvo-takvo ostvarenje mladobosanskog sna. Ideja integralnog jugoslovenstva bila je Andrićeva nacionalna i ideološka platforma koja se tu, posle ratne golgote, polako ostvarivala, a socijalistička (i socijalna) revolucija bili su principi bliski bivšem revolucionaru. Krah fašizma antifašista Andrić morao je dočekati sa olakšanjem i osećanjem satisfakcije. Sklopivši prećutni sporazum o prisustvu u ideološki kontrolisanom sistemu nove kulture, bivši kraljevski poslanik Andrić je izabrao masku lojalnosti. Učinio je to, verujem, ne samo iz straha i ne samo da bi sačuvao glavu na ramenima već i zato da bi odbranio neprikosnovenost stvaralačke teritorije. Njegov izbor bio je i jedan viši, supstancijalniji odabir čoveka koji pristaje na kompromis ne bi li osvojio stvaralački prostor u novim društvenim okolnostima. Bila je to neka vrsta faustovskog dogovora, svojevrsno ulaganje u budućnost: pisac je imao još mnogo da kaže. Ono što je neposredno posle okončanja rata pisao (pripovetke sa izrazito ideološkom notom, eseji koji slave socijalistički sistem i komunističke vođe i drugo) po umetničkoj vrednosti znatno su ispod nivoa drugih Andrićevih priča. Mera angažmana obrnuto je srazmerna estetskoj vrednosti te posleratne proze. Najveći deo tih proza pisac nikada za života nije preštampao, očigledno imajući jasnu svest o njihovoj manjoj vrednosti i ceni kojom je plaćen stvaralački mir.