Od Brojgela do Rubensa

Prvi izlazak u javnost, u nekim slučajevima i prvo prekomorsko putovanje nekih dela flamanskih slikara iz Britanije u Belgiju, učinio je njihovo izlaganje u Briselu kulturnim događajem sezone. Kad izložba u Kraljevskom muzeju lepih umetnosti početkom septembra bude zatvorena, slike će ponovo na put, da bi se doživljaj ponovio, ali tada za posetioce Kraljičine galerije u Bakingemskoj palati. Tako se „kraljevska razmena” proteže na celu kalendarsku godinu da posvedoči kako su se krunisane glave nadmetale u bogaćenju svojih kolekcija, koliko je ko imao smisla za vrhunsku umetnost, kome je kao mecena pružao utočište i poveravao narudžbine.

Pedesetak ostvarenja nastalih u 16. i 17. veku, koja pripadaju Britanskoj kraljevskoj kolekciji, nose potpise Memlinga, Metsisa, Goserta, Van Dajka, Tenirsa, ali je izložba s razlogom dobila naziv „Od Brojgela do Rubensa”. Ova dvojica starih majstora obeležavaju vrednost zbirke ne samo veličinom svog imena, već i kvalitetom dela koja se u njoj nalaze.

Dijalog među zbirkama

No, za valjanost jedne izložbe danas nije dovoljno samo puko izlaganje slika, ma koliko one bile umetnički značajne. Stoga su se organizatori potrudili da posetiocima pruže istorijski okvir za razumevanje epohe i okolnosti u kojima su dela nastajala, kao i da opus pojedinih slikara predstave sveobuhvatnije, dodajući priloge iz drugih izvora. U ovom slučaju, bio je to, s jedne strane, pregled političkih prilika i vladajućih ličnosti u Britaniji i na prostorima današnje Belgije od 15. do 19. veka, a zatim i izlaganje ključnih dela flamanskog slikarstva koja u svojim fundusima čuva briselski Kraljevski muzej. Tako je došlo do upotpunjavanja postavke i svojevrsnog dijaloga među generacijama, zbirkama, pa i samim autorima.

Pri pogledu na istorijsko-politički razvoj dve zemlje uključene u aktuelni kulturni događaj, uočljiva je stabilnost i autohtonost britanske imperije i postojanost njenih vladarskih dinastija nasuprot dugotrajnoj stranoj dominaciji i čestim promenama gospodara na flamanskom tlu. Dok su se s one strane Lamanša smenjivali kraljevi s imenima Čarls, Džejms, Henri i kraljice Elizabeta, Meri, sve do Viktorije, na područjima današnje Flandrije, ali i južne Holandije i severozapadne Francuske, vladali su Filip Lepi, Margarita Austrijska, Filip Španski, Marija Terezija...

Dela na izložbi smeštena su u period od vladavine ČarlsaV španskog do 1648. godine kada je, posle osamdesetogodišnjeg rata, sklopljen mir koji je flamanske južne provincije ostavio pod španskom vlašću, a severnim doneo samostalnost. Što se tiče „akvizicija” engleskog dvora, najviše su kupovali Čarls I (Rubensa, Rembranta), Čarls II (Brojgela), Princ od Velsa, Vilijem IV i Džordž IV, ali treba imati na umu da su Rubens i Van Dajk jedno vreme živeli u Londonu i tamo naslikali neka svoja najlepša platna.

Priča o slici

Izložen je ovde čuveni Rubensov autoportret s velikim crnim šeširom, fascinantan gotovo koliko i portret njegovog učenika Van Dajka, postavljen odmah pored. Urađen tek kao „vizitkarta” kojom je slikar trebalo da se preporuči kralju Čarlsu I, dakle kao demonstracija zanatskog umeća koje bi suverena navelo da Rubensa angažuje, jedan je od dragulja ove kolekcije. Nisu manje lepa, a u opusu umetnikovom manje su poznata, Rubensova platna s pejzažima. Što se Van Dajka tiče, ističe se portret Margarete Lemon u ne malom broju radova koje je ostavio u Engleskoj.

Pomenuta koncepcija izložbe s kombinovanjem dela iz kraljevskih kolekcija možda je najupečatljivija pred slikama istog motiva, biblijske priče o Hristu koji uzima u zaštitu grešnu ženu. Jedna do drugih, gotovo istih dimenzija, podudarne kompozicije i slikarske tehnike, stoje platna Rubensa, Van Dajka i Jakoba Jordensa svedočeći o međusobnim uticajima, ali zapravo i o razlici u ostvarenjima velikog učitelja i njegovih saradnika i sledbenika.

Iza mnogih od ovih dela krije se zanimljiva priča – o nastanku, o postojećim verzijama, o promenama vlasnika... Slika s najuzbudljivijom istorijom svakako je „Masakr nedužnih” Brojgela starijeg, postavljena pored istoimene slike Brojgela mlađeg. Sinovljeva slika interesantna je kao direktna kopija originala, a očeva zbog prerade samog originala iz moralističkih pobuda.

Mit o caru Irodu koji je naredio pokolj jevrejske dece u Vitlejemu, Brojgel je kao scenu strašnog nasilja smestio u snegom zavejano selo rodnog Brabanta, stvarajući tako alegoriju na okrutnosti stranih silnika prema lokalnom flamanskom življu. No ono što čini osobenost sadašnjeg izgleda slike jeste relativno skoro otkriće da su pojedini delovi slike – preslikani. Pošto su počeli da se naziru osnovni slojevi boje, utvrđeno je da su detalji s ubijanjem beba, otimanjem dece iz naručja majki, probodenih i beživotnih malih tela naknadno sakriveni. Jednom od kasnijih vlasnika slike, kralju Češke, ceo prizor delovao je suviše mučno, te su drastična mesta ponovo oslikana tako da umesto dece na njima budu domaće životinje – koze, petlovi, psi, magarci... Istina je, međutim, i pre savremenog rendgenskog uvida u strukturu platna, počela da izlazi na videlo.

Na samom kraju briselske izložbe posetioca sačekuje veliki portret kraljice Elizabete Druge u svečanoj pozi na tronu i s krunom na glavi. Možete je potom videti i povezanu maramom, kako zabrinuto prati napore vatrogasaca da ugase požar u palati Vindzor 1992. godine. S obzirom na to da se tu nalazio veliki deo kraljevske umetničke zbirke – i da je po svoj prilici upravo tokom rada na restauraciji nekih slika izazvan plamen koji je uništio petinu zdanja od 35.000 kvadrata – dokumentarni film o spasavanju umetničkih predmeta i petogodišnjoj obnovi Vindzora dobro se uklopio u ovaj kulturni poduhvat predstavljanja „engleskih Flamanaca” u punom sjaju, a u njihovom zavičaju.