Istorijski podvig srpske vojske

Kada su 11. novembra 1918. godine u 11 sati u vojnom vagon-restoranu, koji se nalazio u šumi Kompjenj (nedaleko od Pariza u Francuskoj) maršal Ferdinand Foš i nemački poslanik Ercberger potpisali dokument o primirju, Nemačka se obavezala da odmah prestane s ratnim dejstvima priznajući pobedu sila Antante, a ujedno i svoju vojnu i političku kapitulaciju. Tog trenutka završen je Prvi svetski rat, koji je trajao pune četiri godine i čovečanstvu doneo nezapamćena stradanja, patnje i razaranja. Nakon toga pregovori o uslovima mira su nastavljeni, a dogovoreni su tek Versajskim mirom 28. juna 1919. godine, čime je Prvi svetski rat i zvanično okončan. Uloga srpske vojske u pobedonosnom uspehu sila Antante nad Centralnim silama u tom ratu je bila presudna i sudbonosna.

Proboj Solunskog fronta i saveznička solunska ofanziva u jesen 1918, u kojoj je srpska armija odigrala glavnu ulogu, spadaju u red najuspešnijih operacija Prvog svetskog rata. U leto 1918. godine glavni saveznički komandant maršal Foš se opredelio da prihvati predlog novopostavljenog komandanta Solunskog fronta generala Franša D’Eperea, potekao od srpske vrhovne komande, o velikoj ofanzivi savezničkih snaga na tom delu ratišta. Tom predlogu suprotstavljali su se vlade i generalštabovi Velike Britanije i Italije strahujući da bi tom ofanzivom bile ugrožene njihove imperijalno-hegemonističke ambicije na Balkanu (pogotovo što se tiče Albanije, Grčke i nekih delova Turske).

Suočene s njihovim otporom, francuska i srpska vlada su se poslužile trikom. Naime, francuska vlada je uveravala saveznike da su pripreme lokalnog karaktera, i da će ofanziva imati ograničeni karakter radi poboljšanja položaja srpske vojske kako bi se ona pre zime spustila u ravnicu i izbegla da još jednu zimu dočeka u surovim uslovima ma Maglenskim planinama. Engleski i italijanski saveznici naseli su na taj trik i odobrili sprovođenje ofanzive misleći da će ona biti ograničenog karaktera, kao ona iz septembra 1916. Na sreću, nije bilo tako.

Pred početak ofanzive odnos snaga je bio izjednačen. Nemačko-bugarske snage držale su front od Orfanskog zaliva na Egejskom moru sve do Ohrida i brojale su oko 626.000 vojnika, a saveznici sa srpskom vojskom u svom sastavu imali su oko 619.000 boraca. Da bi se pridobili saveznici za učešće u ofanzivi, srpska vojska s vrhovnim komandantom regentom Aleksandrom Karađorđevićem, načelnikom štaba vojvodom Mišićem i komandantima armija generalima Stepom Stepanovićem i Petrom Bojovićem na čelu, pristala je da otpočne napad sedam dana pre svih. Posle artiljerijske pripreme, 15. septembra 1918. prelazi u napad, preko Maglenskih planina probija neprijateljski front i prodire u pravcu Vardarske doline prema Prilepu razbijajući i razdvajajući nemačku 11. armiju od bugarske 1. i 2. armije, a onda brzim prodorom nastavlja ka Kumanovu i bugarskoj granici. Ovi događaji su doveli do toga da je Bugarska kapitulirala već 29. septembra.

Vest o proboju Solunskog fronta i bugarskoj kapitulaciji snažno je odjeknula u celom svetu. Nemačka vrhovna komanda pokušala je da uputi molbu za mir neprijateljskim vladama Francuske i Engleske. Tadašnji predsednik engleske vlade Lojd Džordž prokomentarisao je pobedu srpske vojske u Makedoniji rečima: „Zora sviće sa istoka.” Srpska armija je uz podršku francuske artiljerije i konjice trijumfalno nastavila svoj pobednički marš oslobađajući čitavu Srbiju s Kosovom i Metohijom i Crnom Gorom do 1. novembra 1918. godine. Turska je potpisala kapitulaciju 30. oktobra, a za njom, 3. novembra, i Austrougarska monarhija, koja je bila poražena i na italijanskom ratištu (front na Soči). Potlačeni slovenski narodi Srbi, Hrvati, Slovenci, Česi, Slovaci i Poljaci objavili su odvajanje iz sastava „tamnice naroda Habzburga”, koja više nije postojala kao država.

Mađarska se odvojila od Austrije pokušavajući da zadrži Vojvodinu, ali nije mogla da se odupre srpskoj armiji, koja je do 13. novembra izbila na liniju Temišvar–Arad–Subotica–Baja i tako obeležila novu severnu granicu jugoslovenske države. Mađarska je kapitulirala 13, a Nemačka 11. novembra i time je rat završen.

Uloga Srbije u pobedi sila Antante nad silama Centralnog pakta bila je velika pa je proslava ovog praznika veoma značajna za srpski narod, koji je u tom ratu ostao bez trećine stanovništva (oko milion mrtvih uz materijalnu štetu od oko šest milijardi franaka). Ovo je potvrdio i tadašnji američki ministar spoljnih poslova Robert Lesing istakavši na Versajskoj mirovnoj konferenciji: „Kad se bude pisala istorija ovoga rata, najslavniji odeljak te istorije nosiće naziv –Srbija”.

Miomir Garašanin,
Beograd