Umiven i spreman za prestonicu kulture 2023.

S trga oko spomenika slikarki Nadeždi Petrović, koji je u čast ove svoje rano preminule učenice 1955. izvajao besplatno Ivan Meštrović, vide se istorijski i arhitektonski najvažnija zdanja u Čačku. Ovaj prizor potvrđuje i zanimljivu činjenicu da je u Srbiji i južno od Dunava početkom 20. veka stigla secesija. Novi dekorativni stil gradnje, kao i primese baroka ukrasili su i neka klasična zdanja grada na Zapadnoj Moravi.

U susret proglašenju Čačka za Nacionalnu prestonicu kulture 2023. godine novinari su se okupili na pomenutom trgu ispred gimnazije, oko štafelaja nekoliko slikara s kojima su zajedno naslikali zdanje poznate crkve preko puta.

Gimnazija nikla po Vukovom nalogu

Gimnazija u Čačku osnovana je po nalogu Vuka Karadžića još 1837. godine, ali se u sadašnjoj zgradi u klasičnom stilu, s primesama i secesije i srpskog narodnog stila, nalazi od dvadesetih godina 20. veka. Zdanje je 1912. projektovao Dragutin Maslać. U dvorištu gimnazije otkriveni su arheološki ostaci iz rimskog doba, kakvi su nađeni i ispod terase renoviranog hotela „Beograd” iz 1900. godine – tipičnog zdanja s lukovima secesije, ponosno pokazuje vodič Ana Bojović.

Crkva Vaznesenja Gospodnjeg koju smo slikali, nekadašnji manastir Bogorodice Gradačke, zadužbina je župana Stracimira, brata Stefana Nemanje. Spomenik je kulture iz 12. veka. Bogorodica Gradačka se kao manastir izjednačavao po značaju sa Studenicom i Hilandarom, a u turskom periodu pretvoren je i u džamiju, koju je 1834. Jovan Obrenović prepravio u crkvu. Ikonostas je izradio Živko Pavlović, poznat po stilu tradicionalizma, sa 48 ikona i šest starozavetnih predstava. Srednjovekovna crkva je obnavljana više puta, a u 19. veku dobila je i barokne elemente i toranj, po ugledu na tadašnju ugarsku gradnju, da bi potom bila prepravljana po ugledu na raške hramove iz 12. veka.

Na raskrsnici, na kojoj su gimnazija s jedne i crkva dijagonalno s druge strane ulice, nalaze se i impozantne barokno ukrašene zgrade Ekonomske škole iz 1903. i Međuopštinskog arhiva u zgradi bivšeg načelstva iz 1877. godine.

S raskrsnice, domaćin Slobodan Čvorović, priznati turistički poslenik, odvodi novinare do zdanja Narodnog muzeja. Još između dva svetska rata višespratni Konak Jovana Obrenovića iz 1835. korišćen je za izlaganje eksponata muzeja. Izložena su vredna svedočanstva od praistorije do kraja srednjeg veka, potom iz crkava čačanskog kraja, ali i ustanaka. Aktuelne izložbe organizuju se u Galeriji Narodnog muzeja, smeštenoj u prizemlju zdanja starog načelstva.

U produžetku ulice, u zdanju bivše zanatske škole, ulazimo u galeriju „Nadežda Petrović”. Direktor Branko Ćalović upućuje nas u zavičajnu sobu začetnice srpske moderne umetnosti i južnoevropskih likovnih kolonija, potomak Svetozara Miletića i sestre Rastka Petrovića, iako je kratko posle rođenja živela u Čačku.

 „Prolazimo” kroz periode slikarstva secesije, impresionizma i fovizma sve do Nadeždine podrške Apisu u idealima ujedinjenja srpstva i do njenog hrabrog slikanja naše vojske na ratištima na kojima je bila dobrovoljna bolničarka, da bi 1915. umrla od tifusa u 42. godini. U muzeju je izložen i nacrt naše novčanice s njenim likom.

Disu u čast

Po izlasku, prolazimo pored biste Čačanina Vladislava Petkovića Disa, dok neko recituje „Možda spava sa očima izvan svakog zla...” Priču o umetničkom blagu Čačka zaokružuje etno-postavka u dvorištu muzeja u kojem se, dodaje Ana Bojović, u „prestonici kulture 2023. očekuju nove postavke”.

Osim spomenika vojvodi Stepi Stepanoviću koji je u Čačku proveo poslednje dane, slikali smo i najstariji i najveći fikus na Balkanu, koji se proteže 38 metara pored prozora Doma kulture, iznad centra grada u kojem je 2011. projektovana i prva „zelena kuća” u tamo osnovanom Naučno-tehnološkom parku. Obnovljen je i gradski bedem, sada staza za šetnju, građen radnim akcijama posle poplava 1964. godine.

Na izlasku iz grada, ispraćeni tortom na kojoj je neko od starih poslastičara precizno iscrtao glavne građevine da ih ne zaboravimo, posetili smo Muzej „Škode”, u kojem nam je Marija Kostić predstavila oldtajmere i razvoj auto-proizvodnje u Čačku. Istom gradu u kojem smo se prethodne večeri „ušuškali” na fotografiji ispred sačuvane jorgandžijske radnje.

Slogan „Čačanska rodna” po šljivi

 „Čačanska rodna” slogan je grada proglašenog Nacionalnom prestonicom kulture 2023. godine. Slogan je inspirisan imenom posebne sorte šljive, nadaleko prepoznatljivom čačanskom poljoprivrednom proizvodu nastalom u Institutu za voćarstvo Čačka. Kroz ovaj moto predočena je ideja celog projekta – vizija Čačka kao vekovnog plodnog (rodnog) tla za razvoj kulture, umetnosti, duhovnosti, ali i nauke, privrede, turizma, sporta...

U 2023. godini Čačak obeležava nekoliko velikih jubileja: 175 godina od prvog čitalaštva u tom gradu, 75 godina od osnivanja kompanije „Sloboda”, 60 godina od Disovog proleća, 50 godina od početka izlaska važnog časopisa „Gradac”, 30 godina od Otvorene knjige Balkana, zatim su tu „Krug”, „Umetnost i papir”...

Čačak je poznat kao grad Nadežde Petrović, Vladislava Petkovića Disa, Tanaska Rajića, Sonje Savić, vojvode Stepe, Puriše Đorđevića, Dragana Kićanovića, Željka Obradovića i mnogih drugih značajnih ličnosti iz istorije, kulture i sporta.

„Čačanska rodna” tokom 2023. godine biće predstavljena kroz četiri podteme koje zajedno stvaraju jednu celinu, tj. sublimiraju kulturni profil grada: „Na Slobodi”, „Na Moravi”, Na raskršću”, „Na kaldrmi”. Svaka od njih na osoben način prikazuje najvažnije elemente tekuće kulturne produkcije, ali i bogatstvo nacionalne i zavičajne baštine.

O. P.