Duhovna kolevka srpskog naroda Potkozarja

Od našeg stalnog dopisnika

Banjaluka – Na severnim padinama Kozare, u dolini reke Moštanice, nadomak pograničnog gradića Kozarska Dubica u Republici Srpskoj smestila se znamenita srpska svetinja – manastir Moštanica. Bogomolja posvećena Svetom arhangelu Mihailu kroz istoriju je bila duhovna i istorijska kolevka srpskog naroda Potkozarja – stradalničkog podneblja koje se do danas nije oporavilo od strahota iz Drugog svetskog rata. Srazmerno duhovnoj znamenitosti, ova bogomolja je trpela neprijateljske odmazde. Devet puta je rušena, ali se isto toliko puta iznova dizala.

„Manastir jeste često uništavan, ali nikada u potpunosti. Recimo, Turci bi uništavali inventar, palili su krov, ali zidine manastira i konaci, u kojima su živeli monasi, ostajali su. Doduše, imamo i temelje na kojima su neki zidovi iznova dizani”, priča za „Politiku” starešina manastira iguman Sergije.

Govoreći o znamenitostima ove svetinje, otac Sergije kaže da u manastiru počiva Petar Popović Pecija koji je bio vođa Pecijine bune. „Teodora Sladića, igumana Moštanice, Turci su ispred manastira živog spalili, upravo iz želje da se uguši pobuna Srba protiv Turaka. Ovde su svi igumani bili, da tako kažem, branioci vere, koji su se borili protiv Turaka i predvodili narodne bune”, priča nam otac Sergije.

Starešina ovog manastira podseća da je iguman Damaskin u Drugom svetskom ratu bio zatvoren u logoru Dahau, kao politički zatvorenik i prijatelj kraljevske porodice. „Vratio se 1946. u manastir, a Moštanica je od 1941. do njegovog povratka bila gotovo pusta. Već 1942. su je ustaše u potpunosti opljačkale. Sve manastirske dragocenosti odnete su i danas se nalaze u katoličkim samostanima u Hrvatskoj, na primer u Rijeci”, navodi iguman Sergije.

Ipak, bez obzira na česta uništavanja i na to što je manastir nekada bio gotovo prazan, u njemu je uvek neko živeo. „Iz monaških redova Moštanice pravoslavlje je dobilo dva sveca. Pored igumana Teodora Sladića i Sveti đakon Avakum bio je monah u manastiru. U vreme Turaka, Đakon Avakum je stradao u Beogradu na Stambol kapiji i smatra se beogradskim novomučenikom, ali on je potekao odavde, jer je dete Knežice, zamonašio se u Moštanici. Ne želeći da se odrekne hrišćanske vere stradao je u devetnaestoj godini života. Njegov praznik – 30. decembar, jedan je od tih važnih datuma u Republici Srpskoj od ukupno 33 takva datuma”, ispričao je starešina manastira za naš list.

Inače, manastirska crkva najveća je srednjovekovna crkva u BiH, a o vremenu njenog nastanka postoje razna predanja. Neki smatraju da je manastir podignut 1113. godine i to na mestu pogibije svetog Teodora Tirona.

Druga legenda tvrdi da je manastir zadužbina roditelja Svetog Save. Ljiljana Ševo, autorka dela „Manastiri i crkve brvnare Banjalučke eparhije”, navodi da se ovo kazivanje uklapa u široko prisutne motive svetosavskog predanja ali da ne postoje pisani izvori kojima bi ova tvrdnja bila potkrepljena.

Ima onih koji veruju da je ovaj crkveni objekat mogao biti podignut za vreme vladavine kralja Milutina ili kralja Dragutina. Prota Slavko Vujasinović ne isključuje mogućnost da su Nemanjići podigli neki raniji manastir Moštanicu koji se nalazio na istom mestu, ali ne i današnji koji nosi ovo ime. Kad god da je nastala ova svetinja, u duhovnim krugovima se zna da je ona za srpski narod Potkozarja kroz istoriju imala isti značaj kao i manastir Duži za Srbe u Hercegovini.

Reka Una bila je graničnik ne samo dva carstva, već i dve civilizacije. U burnim vremenima, pripoveda se, njeni talasi bi i manastir Moštanicu odnosili iz jedne eparhije u drugu. Građena je od tesanog kamena, a arhitekturom se čvrsto oslanja na tradiciju moravske škole. Podseća na crkvu manastira Novo Hopovo na Fruškoj gori i spada u red najlepših sakralnih građevina srpskog srednjovekovnog graditeljstva.

Znamenita je jer kao i ostale pravoslavne relikvije u stopu prati sudbinu srpskog naroda. U njoj su podizani ustanci protiv okupatora – 23. septembra 1809. podignuta je Jančićeva buna protiv Turaka u Krajini, koju je predvodio Jovan Jančić, trgovac iz Sarajeva, uz pomoć mitropolita Venedikta Kraljevića i kaluđera iz Moštanice. Istorija ove svetinje isprepletana je i s manastirom Rmanj. Oko 1638. godine, nakon velikog stradanja oba manastira, austrijski general Vuk Frankopan zapisuje da je u njegov đeneralitet došlo oko stotinu kaluđera iz Rmnja i Moštanice koji se nisu vratili u svoje popaljene manastire, već su otišli u Marču i osnovali manastir Lepavinu.

Moštanica je svoju istaknutu ulogu imala i u toku Drugog svetskog rata, jer je manastir okupljao ustanike, a u posleratno vreme nije bio omiljen od tadašnjeg komunističkog režima. U okviru manastirskog kompleksa nalazi se konak izgrađen 1972. godine, a renoviran i proširen 2005. godine. Uz ova dva objekta, u kompleksu se nalazi još jedna manja kapela sa zvonikom posvećena Svetom Vasiliju Ostroškom, izgrađena 2002. godine. Manastir je 1951. proglašen spomenikom kulture, a minulih decenija stecište je hodočasnika i značajna turistička odrednica ove regije. Svake godine tradicionalni narodni zbor održava se 19. avgusta, na praznik Preobraženje.

Prvi zapisi iz 1579.

Moštanica se smatra jednim od najznačajnijih pravoslavnih manastira u BiH. Prvi zapisi o njemu su u izvorima iz 1579. u knjizi „Otačnik” koja se danas čuva u Hilandaru. Istoričar Ljubo Mihić u svojoj knjizi „Kozara” piše da je manastir morao nastati pre ove godine jer se smatra da je za razvijanje književne delatnosti bio potreban izvestan vremenski period.