Integracijski paradoks

Jedna od često ponavljanih tvrdnji kojom se objašnjavaju tenzije na Kosovu i Metohiji koje su dovele do albanskog separatizma povezana je sa diskriminacijom albanskog stanovništva od strane Srba koja je kulminirala navodnim Miloševićevim terorom nad albanskim stanovništvom.

Nezavisno od istorijske utemeljenosti, snaga ove zdravorazumske pretpostavke proizilazi iz još dominantnog pogleda na međuetničke odnose u kojem dominira stav da viši stepen obrazovanja i viši društveni status pripadnika manjina dovodi do njihove lakše integracije u većinsko društvo.

Mada je ova kanonska tvrdnja proistekla iz zaključaka do kojih su šezdesetih godina došli naučnici koji su se bavili pitanjem asimilacije imigranata u američko društvo tokom dvadesetog veka, ona je široko prihvaćena i kada je reč o integraciji manjina.

U skladu sa takvim idejama, počev od sredine šezdesetih godina prošlog veka, vodila se i politika prema integraciji albanske manjine (narodnosti) na Kosovu i Metohiji. Najočigledniju manifestaciju te politike predstavljalo je osnivanje Univerziteta u Prištini 1969. godine.

Kao što je poznato osnivanje univerziteta i sve veći broj mladih školovanih Albanaca ne samo da nije doprineo njihovoj efikasnijoj integraciji već je doveo do sve većeg udaljavanja većinskog dela društva, a sam Univerzitet u Prištini je nedugo potom (1981. godine) postao epicentar albanskog separatizma.

Zanimljivo je da mediji u Zapadnoj Evropi, poslednjih dvadesetak godina sve češće upozoravaju da bi njihove vlade morale da obrate pažnju na pojavu da se visokoobrazovani imigranti sve više emotivno udaljavaju od društava u kojima žive, umesto da ih sve više doživljavaju kao svoju domovinu.  Holandski istraživači su, analizirajući podatke iz anketa sa imigrantima, ustanovili da ne postoji pozitivna korelacija između stepena obrazovanja i odnosa prema zemlji domaćinu. Naprotiv.

Tragajući za objašnjenjem ove pojave pošlo se od pretpostavke da je ona reakcija na veći doživljaj depriviranosti kod obrazovanijih imigranata koji u većoj meri osećaju da ona proističe iz etničke diskriminacije. Percepcija diskriminacije je ispitivana na osnovu mišljenja imigranata o tome da li su stranci u Holandiji diskriminisani, kao i na osnovu njihovog ličnog iskustva diskriminacije. S druge strane, odnos prema zemlji domaćinu ispitivan je na osnovu mišljenja o Holanđanima i holandskom društvu.

Ukratko, sva do sada sprovedena istraživanja pokazala su se da obrazovaniji imigranti, posebno oni koji su fakultet završili u Holandiji, više distanciraju od holandskog društva zato što, znatno više od niže obrazovanih imigranta iz prve generacije, uočavaju diskriminaciju od strane domaćeg stanovništva, čak i kada nemaju lično iskustvo da su diskriminisani. Ova pojava nazvana je integracijski paradoks, a ključno pitanje je zašto visokoobrazovani imigranti imaju izraženiju percepciju diskriminacije kada bi prema kanonskom gledištu trebalo da bude upravo suprotno?

Ponuđena objašnjenja mogla bi se podeliti u tri grupe. Prema prvom, visokoobrazovani imigranti češće stupaju u kontakt sa domaćim stanovništvom, češće prate medije, kao i medijske debate o imigrantima pa zato češće imaju priliku da uoče diskriminatorski odnos koji deo Holanđana ima prema imigrantima. Drugo objašnjenje polazi od stava da visokoobrazovani imigranti, posebno oni koji su školu završili u Holandiji, očekuju potpuno ravnopravan tretman sa domaćim stanovništvom, pa su više osetljivi kada takav tretman izostaje. Najzad, postoji gledište da su visokoobrazovani imigranti intelektualno sposobniji da prepoznaju diskriminaciju i odsustvo poštovanja nego oni koji su manje obrazovani.

Nijedno od navedenih objašnjenja ne polazi od pretpostavke da je diskriminacija imigranata u porastu već samo da raste percepcija diskriminacije proporcionalno porastu nivoa obrazovanja. Slično bi se moglo reći i za položaj Albanaca na KiM i na percepciju tog položaja u očima mladih školovanih Albanaca među kojima je bio i sadašnji predsednik privremene vlade u Prištini.

Mada je položaj mladih školovanih Albanaca i stepen njihove strukturne integracije u društvo bio sve bolji od sredine šezdesetih godina prošlog veka, njihov doživljaj je bio suprotan tome. Otpor integraciji u tadašnje jugoslovensko i srpsko društvo nije došao kao reakcija na kasniju „olako obećanu” promenu Miloševićeve politike prema KiM, već kao posledica percepcije da su kao narod diskriminisani (čemu je doprinela i sve dublja ekonomska kriza koja je već početkom osamdesetih pogodila sve građane SFRJ).

Gotovo je izvesno da Albin Kurti u razgovorima sa evropskim diplomatama predočava svoju (iskrivljenu) percepciju nekadašnjeg položaja Albanaca u Srbiji kao realno stanje koje je dovelo do separatizma. Pretpostavljam i da malo ko od evropskih diplomata nalazi vezu između situacije Albanaca u Jugoslaviji i sadašnje situacije u kojoj se nalazi druga i treća generacija imigranata u njihovim državama. Čini se, međutim, da bi novija istraživanja međuetničkih odnosa o kojima je ovde bilo reči mogla da posluže kao dobar putokaz za realnije sagledavanje problema, kako onih u Zapadnoj Evropi, tako i ovih na Balkanu.

Nažalost, daleko smo od kolektivnog stanja svesti u kojem bi svaki oblik grupne diskriminacije bio iskorenjen. Postepeno prevazilaženje diskriminacije Albanaca na KiM i njihove integracije u jugoslovensko i srpsko društvo naglo je prekinuto početkom osamdesetih godina, a odgovornost za to stanje nije isključivo, pa ni pretežno na srpskoj strani.

Kao što vidimo, zapadne visokorazvijene liberalne države ni danas ne mogu da reše problem međuetničkih odnosa, pa bi morale da imaju mnogo istorističniji pristup u razumevanju pozicije i stepena odgovornosti nerazvijene socijalističke zemlje u kojoj su dominirala snažna kolektivistička osećanja.

Profesor na Filozofskom fakultetu u Beogradu