Početkom 1904. šestina žitelja Srbije bila pismena

Iako je početkom 1904. godine u Srbiji živelo 2.671.505 ljudi, uredništvo dnevnog lista „Politika” znalo je da svega 423.433 stanovnika zemlje spada u potencijalne čitaoce novoosnovanih novina – samo toliko njih bilo je pismeno na početku 20. veka. Brojke izvedene iz Statističkog godišnjaka Kraljevine Srbije, koje smo dobili ljubaznošću zaposlenih u Republičkom zavodu za statistiku, govore da su samo 351.791 muškarac i svega 71.642 žene umeli da čitaju, a u pismene stanovnike Beograda spadalo je nepunih 20.000 žitelja prestonice. Ovi podaci ne treba da čude ako se ima na umu da je Kraljevina Srbija, kojom je u to vreme vladao kralj Petar Prvi Karađorđević, bila pretežno zemljoradnička zemlja u kojoj se čak 87 odsto porodica bavilo obradom zemlje. Zanatima se bavilo oko četiri odsto porodica, svega dva procenta bavilo se trgovinom, a toliko je bilo i javnih službenika, odnosno nadničara. Svega 0,16 procenata porodica spadalo je u svešteničke, svedoče podaci iz Statističkog godišnjaka Kraljevine Srbije.

Suprotno uobičajenom verovanju da je prosečna srpska porodica na početku 20. veka imala mnoštvo tanjirića na trpezi, brojke govore da je najveći broj porodica – čak 122.570 njih – imao samo jedno dete. U Srbiji je na početku 1900. godine bilo 110.914 porodica sa dvoje dece, 92.633 roditelja gajilo je troje dece, 65.859 porodica podizalo je četvoro dece, za petoro mališana opredelilo se 38.736 roditelja, 18.355 porodica imalo je šestoro mališana, sedmoro dece raslo je u 6.722 porodice, 2.109 roditelja imalo je osmoro potomaka, dok je devetoro i više dece gajilo 636 porodica. Bez dece je bilo 78.769 bračnih parova.

I podaci o bračnom statusu građana Srbije početkom 1900. godine svedoče da je broj neoženjenih i neudatih premašivao broj onih koji su stali na „ludi kamen”, s obzirom na to da čak 1.341.586 osoba nije izašlo pred matičara. Sudbonosno „da” izgovorile su 1.015.233 osobe, dok je 131.677 spadalo u kategoriju udovica i udovaca. Tačku na bračnu zajednicu stavilo je 4.386 osoba.

Podaci Republičkog zavoda za statistiku govore da je 31. decembra 1903. Beogradski okrug brojao je 69.823 žitelja, u Požarevačkom okrugu bilo je 34.152 stanovnika, Niški je imao 32.290 stanovnika, Kragujevački 30.960 ljudi, a Vranjski 30.138 žitelja. U Moravskom okrugu živelo je 28.113 stanovnika, u Timočkom 15.186 ljudi, u Smederevskom 13.792 osobe, u Valjevskom 12.557 žitelja, u Podrinjskom 17.608 stanovnika, u Pirotskom 12.847 ljudi, u Kruševačkom 11.057 žitelja, u Užičkom 11.111 stanovnika, u Čačanskom 9.682 osobe, u Topličkom 7.147 žitelja, a u Rudničkom 2.903 osobe.

U prvoj deceniji 20. veka glavni grad Srbije izgledao je sasvim različito nego danas, ali je i tada u njemu živela gotovo trećina svih žitelja zemlje. Zanimljivo je da je odnos muškaraca i žena bio dramatično veći u korist pripadnika muškog pola – u Beogradu su 1900. godine živela 40.302 muškarca i svega 29.467 žena, a taj odnos bio je sličan i pet godina kasnije, kada je prestonicu naseljavalo 46.089 muškaraca i 34.658 žena.

Ova pojava tumači se znatno većim prilivom muške radne snage u Beograd, ali i većom smrtnošću žena, naročito tokom porođaja. Visoka smrtnost i kratak životni vek bili su karakteristični za Beograd na početku 20. veka – 1900. godine prosečna starost umrlih bila je 31,7 godina, a 1907. svega 32,98 godina. Razlozi su bili povezani s nehigijenskim uslovima života i tuberkulozom, koja je u to vreme najčešće imala fatalan kraj. Na početku 20. veka broj građana druge nacionalnosti u Beogradu je iznosio 13.457, a u popisu iz 1889. godine navodi se podatak da je u gradu živeo 4.341 Nemac, 2.559 Jevreja, 1.008 Mađara, 731 Čeh, 335 Hrvata, 263 Italijana, 225 Grka, 195 Rumuna, 184 Cincara, 178 Poljaka, 96 Slovenaca, 59 Francuza, 58 Slovaka i 50 Bugara.