Opasnost od "psihološkog lapota"

Na penzionisanje se gleda kao na humani način postupanja prema starim radnicima ili kao na nagradu za uloženi trud u dužem vremenskom periodu. Ali poznato je da se u vezi sa penzionisanjem otvaraju mnoga pitanja koja su dobrim delom psihološke, odnosno emotivne prirode. Ovo najviše zbog toga što starija lica ne čine homogenu grupaciju, tako da se mnogi od njih različito odnose prema penzionisanju. Ne bez razloga, sve je više istraživača u oblasti gerontologije koji penzionisanje danas svrstavaju među veoma značajne uzroke nastanka depresivnih stanja. Prestanak radne aktivnosti zbog penzionisanja znači iosujećenje jedinke u zadovoljavanju jedne od osnovnih potreba, potrebe za radom, budući da po prirodi svog bića ljudi žele da rade dok god su vitalni, a pogotovo ne žele da pre vremena odustanu od svog radom stečenog ugleda i bogatog stručnog iskustva.

Jedan od problema o kome treba razmišljati odnosi se na vreme penzionisanja s obzirom na savremeno shvatanje po kome je to na neki način odbacivanje ljudi iz aktivnog života samo zbog poodmaklih godina. Ovo naročito pogađa one zaposlene koji žele da rade, jer se osećaju radno sposobnim. Jedno od pitanja u vezi s tim odnosi se na dužinu radnog staža upravo zbog toga što ljudi istih godina ne moraju biti jednakih radnih sposobnosti, niti sa jednakom motivacijom za rad. U vezi s tim, može se govoriti o dva suprotstavljena stava:jedan je da se nekeosobe zalažu da što ranije odu u penziju, kako bi što zdravijeuživale, kako kažu, u zasluženom odmoru. Drugi jeda neki penziju doživljavaju kao prinudu i kaznu, budući da vole svoj posao, uspešno se njime bave i dobro se osećaju na radnom mestu.

Treba napomenuti da je rano penzionisanje u skladu sa željama samo jednog dela starijih zaposlenih, i to uglavnom onih koji obavljaju teže fizičke poslove, ili onih slabijeg zdravlja, koji se ne osećaju dobro dok rade, ili su prinuđeni da rade u kolektivu u kojem su narušeni međuljudski odnosi. U grupaciji radnika koji se raduju odlasku u penziju su i oni koji penzionisanjem dobijaju mogućnost da se bave poslom koji su oduvek želeli ali nisu imali dovoljno slobodnog vremena. Konačno, ne možemo zanemariti ni činjenicu da se penzionisanjem oslobađaju radna mesta za mlade nezaposlene.

S druge strane, mnoga istraživanja su pokazala da duži radni staž uvek podrazumeva i efikasniju borbu protiv starenja. Za mnoge, penzionisanje je uvod u „socijalnu smrt” zbog toga što se, između ostalog, pogoršava materijalni položaj porodice. Dodajmo tome i podatak da su penzioneri manje zadovoljni sobom nego njihovi vršnjaci koji su još u radnom odnosu.

Imajući sve ovo u vidu, savremeni gerontolozi, a posebno psiholozi, upozoravaju da odlazak u penziju za većinu ljudi predstavlja veliku prekretnicu u životu, praćenu unutrašnjim krizama koje trasiraju put ka depresijama i raznim psihosomatskim poremećajima. S druge strane, mnoga istraživanja i statistički podaci pokazuju da radom ljudi produžavaju život i da je neuporedivo više smrtnih slučajeva među penzionerima nego među njihovim vršnjacima, koji još rade.

Sve nam to govori da penzionisanje nije nimalo jednostavan čin i da se može pretvoriti u neku vrstu „psihološkog lapota”, naročito kod onih koji nisu pripremljeni za to, pa penziju doživljavaju kao prinudu i kaznu. Posle penzionisanja više od polovine ispitanika (oba pola) govori o pogoršanju zdravlja, čiji je uzrok osećanje socijalne bezvrednosti i ograničene koristi za društvo i porodicu.

Adaptacija na promenu socijalnog statusa zato je ozbiljan psihološki i porodični problem. Emocionalnastabilnost starije osobe veoma je važan faktor uspešnog prilagođavanja na penzionerske dane. Stručnjaci kažu da sa pripremama treba početi deset godina pre penzionisanja, ako hoćemo da izbegnemo mnoge neželjene pojave. Izuzetno važan deo ovih aktivnosti odnosi se na sticanje novih navika i bavljenje starim hobijem, zatim na upoznavanje sa radom klubova i domova za stare i penzionere, univerziteta „za treće doba” itd.

Pripreme obuhvataju i takva pitanja kao što su: kako sačuvati dobro zdravlje, kako koristiti slobodno vreme, kako se prilagoditi porodici u novim uslovima i, na kraju, kako se prilagoditi gubitku bračnog druga, pa i – pripremiti se za smrt.

U vezi sa ovim je i pitanje zašto žene ranije odlaze u penziju. Žene kod nas, naime, stiču pravo na penziju pre nego muškarci, mada to ne odgovara fiziološkom stanju muškarca i žene, niti je socijalno pravedno. Ono što se danas zna o starenjune opravdava razliku u dužini radnog stažaizmeđu polova, tim pre što naši demografi tvrde da žene u Srbiji žive u proseku pet godina duže (žene 75, muškarci 70). Zanimljiv je podatak da je među onima koji su umrli između 75. i 84. godine žena bilo 19.000, a muškaraca samo 14.000. I u Velikoj Britaniji žene žive nekoliko godina duže nego muškarci. Ako je tako kod nas i u svetu, opravdano se nameće pitanje da li su žene skraćenjem radnog staža diskriminisane, odnosno oštećene, pogotovo ako znamo da duži radni staž najčešće znači i bolji materijalni položaj i standard, a istovremeno doprinosi usporavanju procesa starenja. Logično je, na kraju, postaviti pitanje da li je i društvo na gubitku kada se prerano odriče njihovog rada.

psiholog, potpredsednik Gerontološkog društva Srbije