Vujaklijin mural ukras „Geneks" kule

Ime Lazara Vujaklije (1914–1995) dovodi se u vezu sa prvim poznatim muralom nastalim u našem glavnom gradu. Naš umetnik oslikao ga je 1970. na fasadi jedne zanatske radnje u Bulevaru kralja Aleksandra i on je nažalost uništen. Postoje samo njegove fotografije, a podatak o tome može se naći i u štivu „Istorijat oslikavanja murala u Beogradu” (autori Jovana Stojanović, Miloš Miletić i Mirjana Radovanović). Na još jednoj prestoničkoj lokaciji, mnogo poznatijoj, prepoznatljivijoj i trenutno više nego aktuelnoj može se videti njegovih ruku delo – to je nedavno prodata „Geneks” kula, čiju fasadu delimično krasi njegov mural, nastao 1979. povodom posete tadašnjeg predsednika Francuske Fransoa Miterana našoj zemlji. On je očuvan, odoleo je zubu vremena, ljubomorno ga čuvaju i stanari ove poznate i omiljene zgrade (proglašena za spomenik kulture 2021. godine), čiji je projektant naš poznati arhitekta Mihajlo Mitrović ujedno i naručilac umetničkog dela. Oni koji ovde žive nadaju se da će uprkos svim promenama i budućim vremenima mural tu i ostati, jer privilegija je živeti u zdanju koje krasi baš ovakav rad.

Među poznatijim njegovim muralima je i onaj u Palati „Srbija”, a Vujaklija je nedavno bio u žiži naše javnosti s jeseni i zime prošle godine, kada su njegova dela mogla da se vide u Galeriji savremene likovne umetnosti u Nišu, u Galeriji likovne umetnosti poklon zbirke Rajka Mamuzića u Novom Sadu i u Galeriji Centra za kulturu „Gradac” u Raški. Pred publikom se našao pravi raspon od oko nekoliko decenija – slike, grafike i tapiserije, dela nastala od pedesetih pa do osamdesetih godina prošlog veka, posebna, pitka i dekorativna, prijemčiva i upamtljiva po pojednostavljenim crtačkim rešenjima čistih boja i brojnim simbolima koji na njima preovlađuju.

Bio je jedan od naših najpoznatijih slikara druge polovine 20. veka, rođeni bečlija sahranjen u Aleji zaslužnih građana u Beogradu, učenik velikog Petra Dobrovića, umetnik koji se nije akademijski školovao (završio je Grafičku industrijsku školu u Beogradu gde je bio i nastavnik), ali koji je pronašao nepogrešivo svoj likovni izraz studijski putujući kroz Francusku, Italiju i Švajcarsku.

O tome kako je stvarao pisala je i Jovanka Stolić, kustos Galerije likovne umetnosti poklon zbirka Rajka Mamuzića, u publikaciji „Umetnost trajanja”, koja je pratila pomenutu istoimenu novosadsku postavku. Ona podseća da se Vujaklija na likovnoj sceni pojavio pedesetih godina 20. veka i naišao na dobar prijem publike i likovne kritike uprkos neformalnom umetničkom obrazovanju, ali sa velikim talentom, zavidnim knjigovezačkim iskustvom i svojim humanističkim pogledom na svet.

Dragutin Inkiostri Medenjak bio mu je mladalački uzor i inspiracija, izučavao je dela starih majstora i kopirao ih, posećivao brojne izložbe i u mladalačkom zanosu pred platnima Marka Čelebonovića doneo je definitivnu odluku da postane slikar, piše ona. Na razvoj njegove karijere presudan uticaj imaće Aleksa, Markov brat, a tokom višedecenijskog stvaralaštva, na putu koji nije bio ni jednostavan, ni lak, njegova poetika gradila se na narodnom stvaralaštvu, stećcima, često natčulnoj percepciji, kosmičkim temama i arhaičnim, neretko i zoomorfnim motivima. Miodrag B. Protić smatrao je vizionarstvo velikim kvalitetom ovog originalnog slikara, koji je, kako je ocenio „pošao putem kojim nikada nije niko išao”.

Najveći deo Vujaklijinog opusa, kako ističe Jovanka Stolić, nastao je u oblasti grafike i uljanog slikarstva, ali je umetnik istraživao i u drugim medijima: skulpturi, tapiseriji, zidnom slikarstvu, a bavio se i ilustracijom knjiga i scenografijom. O svojoj poetici je sam govorio kao o „ličnoj slikarskoj azbuci”. Okarakterisan kao slikar ekspresionizma i simbolizma, kroz predstave portreta, mrtve prirode i pejzaža skrenuo je na sebe pažnju kao na umetnika koji stvara slobodno, bez pritiska, koji i pored tehničkih nesavršenosti ulazi u emotivni svet posmatrača.

Prvu od dvadeset samostalnih izložbi priredio je u Galeriji Grafičkog kolektiva u Beogradu 1952, a novu stranicu svoje umetnosti, zasnovane na sintezi modernog i kulturno-istorijskog nasleđa, otvorio je inspirisan radom bogumilskih umetnika, što ga je kasnije, prema rečima ove istoričarke umetnosti, uputilo direktno ka vizantijskoj ikoni i fresci, predstavama i kompozicijama po ugledu na srednjovekovnu umetnost. Ekspresivnost oblika vremenom je ustupila mesto većoj geometrizaciji – jednostavni oblici definisani crnom konturom, jednostavna kompozicija i paleta osnovnih boja u najkraćem definisali su stil Lazara Vujaklije. Poslednju samostalnu izložbu priredio je u Galeriji ULUS-a 1985, a poslednjih deset godina života izlagao je sa grupom Samostalni i učestvovao u radu Decembarske grupe.

Predstavljao je Jugoslaviju na Venecijanskom bijenalu, bio je učesnik Oktobarskog salona, Memorijala Nadežda Petrović. Prvi je posleratni dobitnik „Politikine” nagrade (1957), potom nagrade Oktobarskog salona, Oktobarske nagrade grada Beograda, ULUS-ove nagrade na Jesenjoj izložbi... Dela mu se nalaze u našim najvećim muzejima, Muzej moderne umetnosti u Njujorku otkupio je njegovu grafiku „Kompozicija” (1955), a kuriozitet je da je na naslovnoj strani publikacije Uneska 1980. objavljena njegova kompozicija „Iza rešetaka”.