Srbi u Banatu uoči seobe pod Čarnojevićem

Zrenjanin – Srbi su u Banatu živeli i u ranom srednjem veku, ali su događanja na ovim prostorima u novijoj istoriji to vreme potisnula i ono se nije nametalo u našoj istoriografiji, pa i javnosti. Stoga je nedavno u Zrenjaninu izdata i predstavljena knjiga „Srbi u Banatu 1411–1594” privukla pažnju i verovatno će se o njoj više pričati kad dospe pred širi krug čitalaca.

Ima više razloga zašto su se izdavači ovog dela – ovdašnji arhiv i Gradska narodna biblioteka – odlučili za ovu temu. Rečeni period bio je kod nas na marginama interesovanja jer je, kako se navodi u knjizi, Velika seoba iz 1690. godine, kojom je značajan deo srpskog naroda pod Arsenijem Trećim Čarnojevićem, u vreme Bečkog rata (1683–1699) prešao Dunav i Savu i naselio se na prostoru Panonije. Seoba je bila ključan događaj za istoriju Srba u Banatu, Bačkoj, Sremu, Baranji i Slavoniji, a ona je među njima izazvala, bilo da su prethodno živeli u okvirima Habzburške monarhije ili Osmanskog cartsva, veliki potres i duboko se urezala u kolektivnu svest. Istorijsko sećanje na prethodno istorijsko trajanje Srba na ovim prostorima je zatamnelo, pa je i nova knjiga nastala s namerom da ga rasvetli.

U istraživanom razdoblju kroz 15. i 16. stoleće, koje su autori precizno omeđili, bio je karakterističan pokušaj prodora Turaka u Evropu sa željom da se pokori i da se potisne hrišćanstvo. U sprečavanju Osmanlija značajnu ulogu imali su Mađari i Srbi, komšije u Panonskoj niziji, čija je sudbina u kontekstu datog vremena i svih zbivanja značajno isprepletena, a to se danas sve više uočava. Tako je u delu koje se sastoji od dva eseja Ferenc Nemet u prvom Srbe u Banatu predstavlja u svetlu mađarske istoriografije, a u drugom Milan Micić piše esej o srpskom opstanku na granici svetova. Oba pisca, doktori nauka sa novosadskog univerziteta, imaju dobre predispozicije da se bave zadatim temama. Nemet, rođen u Boki kod Sečnja, dugo se bavi temama u vezi sa srpsko-mađarskim odnosima i često boravi u arhivima susedne nam države. Micić se kroz ceo svoj naučni rad bavi srpskim dobrovoljcima i neprekidnim migracijama i seobama našeg naroda.

Zašto 1411? Te godine srpski despot Stefan Lazarević, vazal ugarskog kralja Žigmunda Luksemburškog, dobio je titulu župana Torontalske županije, koja je obuhvatala zapadni, ravničarski deo Banata i u njoj posede u Velikom Bečkereku, Bečeju, Arači i Bašaidu, koji su pripali i njegovom nasledniku despotu Đurađu Brankoviću. Ti posedi su bili istorijska prekretnica za Srbe jer su se na njima prvi put u Banatu oni počeli okupljati. To područje bilo je završna tačka srpskih kretanja u prvoj polovini 15. veka. Česti ratovi u 15. i prvoj polovini 16. veka, do pada Banata pod tursku vlast, doveli su mase srpskog naroda u Banat, koji se ovde javljao kao moćan vojnički činilac izuzetno značajan za odbranu južnih granica srednjovekovne Ugarske.

A 1594. godine se dogodio Banatski ustanak, za koji autori navode da je u srpskom istorijkom pamćenju malo poznat, a radi se o prvom pokretu srpskog naroda protiv turske vlasti, a bio je i povod za spaljivanje moštiju Svetog Save na Vračaru. Ovim ustankom Srbi su postali važan antiosmanski faktor na području Balkana i Podunavlja, a za posledicu je imao i Veliku seobu 1690.