Znameniti manastir Tronoša

Među srednjovekovnim manastirima Srbije nizom osobenosti ističe se Tronoša u zapadnom delu naše zemlje, u podnožju Tronoške planine, pored Tronoške reke, koja pripada slivu Jadra, nedaleko od Loznice, Korenite i Krupnja. Tronoška planina, kao i obližnje Gučevo i Boranja, dobro su pošumljeni. Dolinama malovodnih reka oduvek su vodili značajni putevi, jer je ovde bilo veoma razvijeno rudarstvo. Na prostoru između rečica Velike Tronoše i Male Tronoše postojalo je selo Prnjavor, koje je pripadalo manastiru Tronoši. Ovde se najintenzivnije živelo za vreme vladavine kralja Dragutina i kraljice Kateline. Dragutin – srpski kralj od 1276. do 1282, sremski kralj od 1282. do 1316. godine – sin je kralja Uroša Prvog i kraljice Jelene Anžujske, unuk velikog župana Stefana Nemanje, brat kralja Milutina. Bio je veoma pobožan. Kada se zamonašio, dobio je ime Teoksit. Ktitor je nekoliko značajnih sakralnih objekata.

Za izgradnju Tronoše značajna je i kraljica Katelina iz ugarske porodice Arpad, koja je veoma poštovala kralja Dragutina. Tronoša je lako pristupačan manastir, asfaltnim putem koji se odvaja od pravca Loznica–Krupanj. Iz ovih mesta do manastira automobilom se stiže za 30 minuta, uskim putem s brojnim krivinama. Putovanje je prijatno, pejzaž slikovit, zelenilo bujno, voćnjaci plodni, seoska dvorišta lepo uređena i kuće crvenih krovova ostavljaju prijatan utisak. Ljubitelji prirode, posebno planinari, u Tronošu rado dolaze pešice iz pravca Tršića. Blagi uspon, bujna šuma, prosečene staze, nekoliko vidikovaca i prostran horizont, čine pešačenje prijatnim.

Crkva manastira Tronoše posvećena je Vavedenju Bogorodice. Jednobrodna je građevina koja ima oblik slobodnog krsta i visoko kube iznad centralnog dela, te podseća na objekte raške škole sakralnog graditeljstva. Sazidana je od lomljenog i tesanog kamena. Tambur kubeta ukrašen je slepim arkadama. Zvonik, sazidan u stilu baroka, koji se diže iznad glavnog ulaza, dominira visinom i zajedno sa spoljnom pripratom dozidan je 1834. godine. Okviri prozora i vrata su od sivo-žućkastog peščara a spoljni sokl izgrađen je od crvenog peščara. Olovni krov skinut je krajem 17. veka. Obimni radovi na obnovi crkve izvedeni su 1964. i 1987. godine, kada je izgrađen spomen-konak.

Crkva je prvi put živopisana u 14. veku, a današnje freske potiču iz 1834. godine. Ističu se krupni stojeći freskoportreti Stefana Nemanje (Sveti Simeon Mirotočivi), Svetog Georgija, Svetog Save i Simeona, Svetog kneza Lazara, Svetog cara Konstantina i carice Jelene, Hrista Spasitelja. Na freskama su predstavljeni i sveti Naum, papa Kliment, Grigorije Palama, Sveti Jovan Kukuzelj... Ikonostas je rađen u duborezu. U manastirskoj riznici čuvaju se crkvene knjige, od kojih su neke donete iz Rusije. Ima i onih koje su tu nastale, posebno između 1571. i 1581. godine, i služile su sveštenstvu za svakodnevne obrede u crkvama.

Ovde je nastao Tronoški rodoslov, važan književni spis koji se odnosi na sudbine srpskih vladara tokom istorije. Obiluje iskazima posvećenih ljubavi, poštovanju nauke, značaju humanizma, slavljenju učenosti i prosvećenosti. Delo nepoznatog autora prepisao je 1791. godine jeromonah Josif Tronošac. Original Tronoškog rodoslova nalazi se u Beču, a nekoliko kopija u našoj zemlji. U manastiru Tronoši, počev od 2014, jednom godišnje dodeljuje se nagrada Pesništvo Tronoškog rodoslova za književno stvaralaštvo.

Sedam vekova postojanja Tronoše svečano je obeleženo 16. septembra 2017. godine, liturgiju je služio Njegova svetost patrijarh srpski Irinej. Tom prilikom kanonizovan je arhimandrit, prepodobni Stefan Jovanović, tj. Stefan Tronoški, zaslužan za opstanak i napredak Tronoše, gde je došao 1891. godine, jer u Austrougarskoj i Turskoj nije nailazio na razumevanje. U Srbiji je višestruko koristio srpskom narodu, sarađivao s viđenim ljudima, među kojima su se isticali Hadži Milentije Stefanović, Aleksa Nenadović, Ilija Birčanin, Hadži Ruvim, mitropolit Stratimirović, vladika Jovan Jovanović i drugi. Kao učitelj doprineo je čitanju, pisanju i saznanjima o srpskoj prošlosti, kulturnoj i političkoj istoriji srpskoga naroda, kao i o značaju delatnosti Vuka Stefanovića Karadžića.

Konaci manastira Tronoše, kao i crkva, više puta su stradali. Drveni konak je izgoreo 1900. godine. Imao je poveću prostoriju u kojoj je prva slova naučio Vuk Stefanović Karadžić (1787–1864). Na zgarištu je 1906–1907. godine sagrađen novi konak, koji je stradao u požaru 1941. Sadašnji konak potiče iz 1964. i osveštan je na stogodišnjicu smrti Vuka Stefanovića Karadžića. U delu starog konaka smešteni su eksponati o školovanju oca naše pismenosti. Najobimniji radovi na velikom konaku potiču iz 1975. godine. Konak ima nekoliko soba za monahe i goste, kuhinju i trpezariju.

Naravno, danas možemo izgraditi veću crkvu i prostraniji manastir od Tronoše, ali ga značajem u vremenu i prostoru nećemo dostići.

Stevan M. Stanković,
profesor