Borba za informacije

O načinima na koje je Jugoslovenska kraljevska vlada posle izgnanstva 1941. godine težila da održava veze sa onima koji su ostali u otadžbini i o tome kako su ti odnosi na daljinu otežavani, kroz bogatu arhivsku građu govori kapitalno istoriografsko delo Milana V. Terzića „Borba za informacije, Radio-veze i depeše Jugoslovenske kraljevske vlade i Draže Mihailovića 1941–1944”, u izdanju „Službenog glasnika” i Državnog arhiva Srbije.

„Ova knjiga predstavlja dragocen zbornik dokumenata koje je autor Milan V. Terzić sakupio i hronološki objedinio pružajući čitaocu uvid u protok informacija, njihov značaj i uticaj na političku i vojnu situaciju u Jugoslaviji tokom Drugog svetskog rata. Crvena nit ovog dela jesu radio-veze i depeše između Jugoslovenske vlade i Draže Mihailovića tokom rata, pod britanskom kontrolom i mimo nje. Autor je istražio i sistematizovao obimnu građu pohranjenu u Vojnom arhivu i Arhivu Jugoslavije, koja se odnosi na jugoslovensko-britanske prepiske o radio-vezama i depešama. Rasvetljavanje ove važne komunikacije omogućava sagledavanje šire prelamanje međunarodnih odnosa na jugoslovensku ratnu situaciju, a razrešenjem pojedinih pitanja nadopunjava se jugoslovenski ratni mozaik. U knjizi se nalaze do sada neobjavljene fotografije iz Legata Ruska Matulića koji se čuva u Arhivu Jugoslavije”, ističu izdavači.

Urednica izdanja Gordana Milosavljević Stojanović ukazuje na suštinu ovog dela, o kojoj govori i sam naslov, a to je borba za informacije:

– Kao što su informacije danas važne, tako su bile važne i tokom Drugog svetskog rata i kreirale su istorijske i društvene tokove u svetu. Ovi sabrani dokumenti govore o tome da smo bili u centru velike matice koja je kreirala istorijske tokove. Knjiga Milana Terzića sadrži više od 1.500 fusnota, odnosno više od hiljadu dokumenata, depeša i pisama, koji govore o tome da je Britanska vlada imala veliki uticaj na informacije koje su razmenjivane između Jugoslovenske vlade u izgnanstvu, Draže Mihailovića i generala koji su se nalazili u Egiptu. Kada su informacije bile poželjne – puštane su, kada nisu bile poželjne – zadržavane su, tako da je sa velikim zakašnjenjem dolazilo do protoka informacija. Britanci su ih strogo kontrolisali.

Prema rečima Gordana Milosavljević Stojanović, i sam autor je govorio o tome da je cenzurom stvarana određena slika ratnog toka, a da čitalac na osnovu originalnih dokumenata može da formira svoje zaključke, zbog toga što se građi u ovom delu pristupa objektivno.

– Na osnovu brižljivo sakupljanih dokumenata, Milan Terzić sintetizuje istorijsku građu i daje sliku istorijskih tokova u Drugom svetskom ratu. Britanci su uvek brinuli o sopstvenim interesima i u skladu sa tim kontrolisali su informacije koje su preoblikovali, cenzurisali i drugačije ih formulisali, pa ih sa zakašnjenjem puštali do Draže Mihailovića, koji nije bio prvi izbor vlade, ali je brzo imenovan za generala vojske u otadžbini i ministra vojnog. Ova knjiga predstavlja i vredan materijal za dalja naučna istraživanja – zaključila je naša sagovornica.

U zaključnim razmatranjima, Milan Terzić naglašava da su vesti ukazivale na pokret predvođen oficirima koji su izbegli zarobljavanje, dok su se druge vesti odnosile na postojanje komunističkog pokreta otpora.

„U planovima Jugoslovenske vlade o otporu u zemlji, u jesen, 1941. godine, osim u tom trenutku pukovnika Draže Mihailovića, pojavljuje se i ime Ljube Novakovića, koji ima veći čin i kome se šalje novac. Takođe, činjenice govore o tome da je vlada nastojala i da se Novaković i Mihailović ’sjedine’... U delovodniku Vojnog kabineta predsednika Jugoslovenske vlade evidentirana je Mihailovićeva depeša da ima dosta svojih oficira kod Nedića. Činjenica je i to da je Nedić bio na čelu kolaboracionističke uprave koja je bila pod nemačkom kontrolom”, piše Terzić.

Povodom kontrole koju su Britanci uspostavili u komunikaciji dve strane, autor navodi objašnjenja Britanaca koja su ukazivala na to da Draža navodno depeše nije prosledio jer je bio daleko od radio-stanice, navodna kašnjenja u dostavi depeša zbog pretrpanosti veza ili pogrešno prispeće. Komunikaciju je usporavalo prevođenje, depeše su stizale nepotpune, a traženo je preformulisanje zbog objašnjenja i slično... Iako je 1942. godine ponovljen zahtev jugoslovenske strane za direktnom radio-vezom sa generalom Mihailovićem, za Britance je to i dalje bilo neprihvatljivo. Na osnovu obimne arhivske građe autor je zaključio da je Jugoslovenskoj vladi i generalu Mihailoviću bila pružena ograničena podrška saveznika, tako da se nisu snašli oko toga ko u ratu zapravo pobeđuje.

Prof. dr Mira Radojević, dopisni član SANU, ukazala je na to da je autor knjigu posvetio svojim profesorima Branku Petranoviću i Đorđu Stankoviću koji su studente upozoravali na to da su istorijski izvori za istoričara vrsta ogromnog magacina sa raznovrsnim materijalom, i ako bi bilo koji istoričar ušao u taj magacin sa željom da dokaže određenu tezu sasvim sigurno bi u tom bogatstvu pronašao obilje dokumenata. Zapazila je, zatim:

– Terzić je tako postupao svih ovih godina. Verujem da će ova knjiga u našoj istoriografiji zauzeti važno mesto, pre svega zbog toga što je Milan V. Terzić iznova otvorio jedno istraživačko pitanje koje je davno uočeno, a koje se ticalo jedne izričite namere Velike Britanije da kontroliše komunikacije između emigrantske vlade Kraljevine Jugoslavije i Ravnogorskog pokreta Dragoljuba Mihailovića, koji je od početka 1942. godine obavljao i dužnost ministra vojnog. To pitanje jeste davno uočeno, međutim nije bilo dovoljno dobro istraženo, a razlog za to je svakako što je trebalo pregledati više desetina hiljada dokumenata, veliku količinu arhivske građe. Oni koji budu čitali i ovu knjigu Milana Terzića biće iznenađeni izuzetno bogatim naučnim aparatom, što pokazuje da je autor godine posvetio iščitavanju različitih dokumenata i tek potom formulisao svoje zaključke. Malo je danas tako dokumentovanih knjiga.