Eustahija Arsić, srpska Žorž Sand

Nakon što je početkom 15. veka monahinja Jefimija (1349–1405) koncem izvezla „Pohvalu knezu Lazaru”, čime se u knjigu srpske književnosti upisala zlatnim slovima kao prva srpska pesnikinja, na srpskom književnom nebu dugo se nije rodila umna Srpkinja vična peru. Tako je bilo sve do 1776. godine, kada se u Irigu rodila Eustahija (Evstahija) Arsić, koja se smatra prvom srpskom (slavjanoserbskom) književnicom, pionirkom među srpskim književnicama. Za razliku od Jefimije, koja je svoj lirski zapis izvezla koncem, Eustahija je uzela pero u ruke i štampala svoje knjige, kao prva Srpkinja koja se odvažila na tako nešto.

Odrastala je u porodici u kojoj su se negovali kosmopolitizam i prosvetiteljstvo. S porodicom, ocem Gavrilom Cinćićem i majkom Martom, ubrzo se preselila u rumunski grad Arad, gde je nastavila da živi i gde je i umrla. Ipak, svoj Irig nikad nije zaboravila. S ponosom je isticala da se u Irigu rađaju samo izuzetni ljudi, odnosno „oni koji su osim sveta”. Pored toga što se bavila pisanjem, zalagala se i za obrazovanje žena, čime je stekla epitet umne žene. To je i bila. Eustahija Arsić bez sumnje je bila preteča srpskog (književnog) feminizma, ali i velika dobrotvorka.

Živela je prilično slobodoumno. Udavala se čak tri puta. Prvo je bila u braku s trgovcem Lackovićem u Koprivnici, potom sa bogatašem i plemićem Tomislavom Radovanovićem u Karlovcu. Njen treći suprug je bio Sava Arsić (1760–1824), gradonačelnik aradski i dobrotvor srpske i rumunske prosvete. Upravo zahvaljujući braku sa Savom Arsićem dospela je u visoko društvo. Svoju poziciju koristila je kako bi se bavila prosvetiteljskim i dobrotvornim radom. Govorila je nekoliko jezika: nemački, engleski, rumunski, latinski, grčki i francuski. Čitala je dela Jovana Rajića, Atanasija Stojkovića, Pavla Kenđelca. Navodilo se da je prevodila Voltera, Vilanda, Džemsa Tomsona. Pominjali su je i njeni savremenici, kako njenog roda, tako i stranci, diveći se srpskoj kulturi koja je iznedrila jednu tako umnu i obrazovanu ženu. Jedna je od prvih pretplatnica na dela prosvetitelja i svetskog putnika Dositeja Obradovića.

Upravo poput Žorž Sand (1804–1876), s kojom su je često poredili, Eustahija je svoje prvo književno delo, pod naslovom „Sovjet matrnij obojega pola junosti serbskoj i valanijskoj”, objavila anonimno, i to u Budimu, 1814. godine. Svoje ime sakrila je ispod jedne od dve pesme koje su bile dodate na kraju knjige. Vek kasnije, ugledni srpski profesor Andra Gavrilović godinu 1814. označio je kao prvu „od kako se u srpskoj književnosti javlja ženskinja, javlja Srpkinja s perom u ruci, kao književnik”. I to je zaista bio velika prekretnica u istoriji srpske (posebno) ženske književnosti. Eustahija Arsić bila je i prva žena koja je postala članica Matice srpske (1838). Dugo se nije znalo koji se lik krije iza imena Eustahije Arsić, ali je slučajno otkriven, kao portret (delo austrijskog majstora Bauera) koji se nalazio na porcelanskoj šoljici pronađenoj u zaostavštini Eustahijinog drugog supruga Tomislava Radovanovića.

Iako je za života bila cenjena i slavljena, Eustahija Arsić je ubrzo nakon smrti zaboravljena. A upravo je to bila njena najveća slutnja i strah ‒ da bude zaboravljena i da joj se ime nikad ne spomene. Tri decenije pre nego što je preminula napisala je svoju poslednju želju u stihu, moleći pesnike da joj makar spomenu ime: „Spomenite mja so pjesnimi, ljubimci muzi, tu ja žertvu potrebujem blagodarnosti”, što se tada, nažalost, nije ostvarilo.

Eustahija, „srpska Žorž Sand”, „ljubiteljica muza”, „visokoučena gospođa”, prva srpska književnica koja je štampala svoje knjige i dobrotvorka koja će ostati upamćena i kao mecena srpskih književnika (poput Joakima Vujića i Vuka Karadžića), srpskih i rumunskih građanskih, verskih i obrazovnih institucija, umrla je u Aradu 1843. godine.

Približno mesto njenog večnog počinka obeležila je Crkvena opština pri crkvi Hrama Svetih apostola Petra i Pavla, i to mramornom pločom na crkvenom zidu, koja je otkrivena tek 2003. godine. Kako bi se istakao značaj Eustahije Arsić za kulturu srpske manjine u Rumuniji, povodom 170. godišnjice njene smrti u Temišvaru je 2013. objavljeno fototipsko izdanje njenih knjiga. Autor predgovora i priređivač knjige je Stevan Bugarski, a izdavač Savez Srba u Rumuniji, uz finansijsku podršku Departmana za međuetničke odnose Vlade Rumunije. Ove godine obeležava se 180 godina od smrti prve srpske književnice Eustahije Arsić.

Dr Ana Stjelja