Arhitekta koji je govorio gradeći

Kovnica novca na Topčideru, zgrade Prve ekonomske škole i „Teleoptika” u Zemunu, Zadužbina Nikole Spasića… samo su neka od zdanja koja je projektovao srpski arhitekta jevrejskog porekla Josif Najman. Monografiju o Najmanu, jednoj od vodećih ličnosti na nacionalnoj graditeljskoj sceni prve polovine 20. veka, priredila je istoričarka umetnosti dr Saša Mihajlov, naučna saradnica Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.

Njeno delo „Arhitektonsko stvaralaštvo Josifa Najmana” predstavljeno je juče u prostorijama Zavoda na Kalemegdanu. Promocijom je počelo i obeležavanje 63. rođendana ove institucije.

Monografija, objavljena u izdanju Zavoda i Instituta za savremenu istoriju, namenjena je naučnim poslenicima, istraživačima i tumačima istorije, arhitekture i urbanizma Beograda i Srbije, konzervatorima u službi zaštite nepokretnog kulturnog nasleđa, kao i najširem krugu čitalaca, poznavaocima i ljubiteljima nacionalne istorije i kulture.

Ideja o istraživanju delatnosti arhitekte Najmana, kako je istakla Saša Mihajlov, javila se pre više od decenije, na Odeljenju za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta. Ona je godinama tragala za podacima. Teškoću je predstavljalo to što je njegova zaostavština uništena u aprilskom bombardovanju Beograda 1941. kada je srušena zgrada u Vlajkovićevoj 20 gde je živeo. Svedočanstvo o Najmanu i njegovom radu dali su supruga Julija i sin Dragoljub, nekadašnji ambasador Srbije i Crne Gore pri Unesku.

– Knjiga otvara nove poglede na Najmanovo delo i stvaralački period od deceniju i po u kom je on stvorio oko 60 projekata, od kojih je realizovano tridesetak. Od toga su dva objekta pojedinačni spomenici kulture – Zavod za izradu novčanica i zgrada Trgovačke akademije u kojoj je danas Prva ekonomska škola. Ostali projekti predstavljaju značajan segment svake naše prostorno-kulturne celine – rekla je dr Marina Pavlović, urednica monografije i pomoćnica direktorke Zavoda.

Poseban deo knjige posvećen je Najmanovoj biografiji. Rođen je 1894. u Beogradu gde se i formirao na Tehničkom fakultetu, da bi stečena znanja nadogradio u Školi lepih umetnosti u Parizu. Učestvovao je u Prvom svetskom ratu, dok je Drugi dočekao u Beogradu. Kao i brojni Jevreji, bio je deportovan u logor, pretpostavlja se neki u Nemačkoj, odakle je uspeo da pobegne. Sa porodicom se sastao u Lionu odakle su prebegli u Švajcarsku. Najman se 1945. vratio u Beograd, ubrzo se zaposlio u arhitektonsko-građevinskim i komunalnim strukturama grada, kao i na Arhitektonskom fakultetu. Ali, preminuo je vrlo brzo, 7. januara 1951. godine.

Upravo se, kako kaže dr Bojan Dimitrijević, iz Instituta za istorijska istraživanja, kroz Najmanovu biografiju vidi i kako se grad razvijao između dva svetska rata.

– Na kraju Prvog svetskog rata grad je bio varošica da bi ubrzo postao grad sa modernim centralnim delom poput evropskih prestonica, sa zgradama od klasične do moderne arhitekture, dinamičnim centrom koji u nekim segmentima podseća i na moderne američke varoši. Najmanov rad je spoj više stilova koji se vide i na Zgradi za izradu novčanica i fabrici „Teleoptik”, ali i na monumentalnom zdanju poput Spasićeve zadužbine ili zgrade na uglu ulica Baba Višnjine i Krunske. Najveći broj od oko 45 različitih objekata koje je projektovao između 1927. i 1941. godine „preživeo” je nemačko i savezničko bombardovanje, modernizaciju u vreme socijalizma, ali i „investitorski” talas – rekao je Dimitrijević.

Najman je dugo godina bio, moglo bi se reći, neotkriven. Prvi radovi o njemu pojavili su se 35 godina posle njegove smrti.

– Najman za života nije vodio računa o svom marketingu. Nije bio glasan. On je govorio gradeći. Nenametljivo. Ova monografija kruna je onoga što se godinama pisalo o njemu, dok je Saša Mihajlov primer posvećenosti i uzor mladim generacijama. Njen doktorat o Najmanu bio je jedan od 25 najboljih koje sam potpisao od 2008. do danas – istakao je dr Aleksandar Kadijević, redovni profesor Filozofskog fakulteta.