Zašto Romkinje rano stupaju u brak

Svaka treća tinejdžerka iz romskih naselja udata je ili živi u vanbračnoj zajednici i već je postala majka, a tri procenta njih otišlo je u porodilište i pre 15. rođendana. Rana udaja, biološka i psihološka nespremnost da se uhvate u koštac sa izazovima prevremene trudnoće i roditeljstva, povezana je sa činjenicom da je stopa smrtnosti dece u romskim naseljima značajno viša od nacionalnog proseka, a procene govore da osam na hiljadu novorođene dece premine pre petog rođendana, govore podaci iz najnovijeg Istraživanja o višestrukim pokazateljima položaja žena i deca u Srbiji (MIKS 6), koje je urađeno u saradnji UNICEF-a, Republičkog zavoda za statistiku, Populacionog fonda Ujedinjenih nacija i Delegacije Evropske unije u Srbiji.

Prema podacima dobijenim u popisu stanovništva 2011. godine gotovo četvrtina Roma starijih od 15 godina živi u vanbračnoj zajednici, dok je u opštoj populaciji taj procenat manji od pet. Iako broj maloletnih brakova u opštoj populaciji pada, u romskoj raste – 2005. godine 46 odsto Romkinja stupilo je u brak pre 18 godine, dok se 2014. godine taj broj se popeo na dramatičnih 57 procenata.

U želji da sazna koji faktori utiču na stupanje mladih romskih devojaka u rane brakove, Nikolina Sučević sprovela je istraživanje pod nazivom „Rani brakovi romskih devojčica kao oblik kršenja ljudskih prava i prava deteta“ na teritoriji Vojvodine, a uzorak je činilo 80 romskih devojčica koje su stupile u bračnu zajednicu pre navršene 18. godine, kao i kontrolna grupa od 80 romskih devojčica istog uzrasta koje još uvek nisu u braku. Terensko istraživanje sprovedeno je u periodu od jula do septembra prošle godine, a u uzorak su ušle romske devojčice iz Pančeva, Vrbasa, Kanjiže, Kikinde, Apatina, Bača, Odžaka i Sente. Sve ispitanice imale su između 15 i 19 godina, pri čemu je najmlađa udata ispitanica u vreme istraživanja imala 15 godina i dva meseca, a najstarija 19 godina i 10 meseci.

Kako navodi autorka ovog istraživanja, materijalno stanje porodica neudatih ispitanica značajno se razlikuje od njihovih vršnjakinja koje su u braku, jer je svega 16 odsto neudatih ispitanica izjavilo da porodica ima prihode ispod 30.000 dinara, dok je procenat onih čiji mesečni prihodi prelaze 40.000 dinara 41 odsto, dok sa prihodima manjim od 30.000 dinara mesečno živi više od trećine udatih devojaka, a prihode veće od 40.000 ima samo šest odsto njih. Na osnovu toga, može se zaključiti da materijalni status porodice može biti jedan od faktora za rano stupanje u brak pojedinih devojaka, jer udate ispitanice istovremeno izveštavaju i o lošijim uslovima života i manjim raspoloživim prihodima u roditeljskim porodicama pre udaje.

„Od 80 devojaka koje su stupile u brak pre punoletstva, devetoro njih udalo se sa 13 godina, dok je najveći broj ispitanica stupio u brak sa 14 i 15 godina. Ova frapantna činjenica ide u prilog tezi da se praksa ranih brakova i dalje ponavlja u romskim zajednicama i da još uvek ima devojčica koje se udaju čak i pre navršene četrnaeste godine života. Ono što takođe predstavlja iznenađenje jeste podatak da je devet odsto devojaka starosti od 15 do 19 godina već u drugom braku. Ovo se može objasniti nalazom da, iako je za većinu ispitanih devojaka brak dužnost i obaveza, čak 82 odsto udatih ispitanica smatra da razvod braka nije sramota, dok je taj procenat među neudatim devojkama koje su učestvovale u istraživanju približan i iznosi 78 odsto. 

Najveći broj ispitanica stupio je u brak između 14 i 15 godine, dok je prosečna starost njihovih muževa u momentu stupanja u brak bila 18 godina i 8 meseci. Dakle, evidentna je razlika u godinama u kojima romski mladići i devojke stupaju u brak, što je u skladu sa brojnim istraživanjima koja pokazuju da su romske devojčice u mnogo većoj meri pogođene ranim brakovima u poređenju sa dečacima. Većina udatih ispitanica rodila je dete u prvoj godini braka što dokazuje zaključke drugih istraživanja u kojima je sama svrha stupanja u brak povezana sa rađanjem dece, a čak dve trećine devojčica između 15 i 19 godina koje su u braku imaju jedno ili više dece“, navodi Nikolina Sučević.

Većina devojaka koja je učestvovala u ovom istraživanju izjavila je da je u brak stupila kratko nakon što je upoznala supruga, od čega je čak 61 odsto njih budućeg muža poznavalo manje od tri meseca. Predrasude i stereotipi koji se odnose na to da su rani brakovi u romskoj populaciji mahom ugovoreni, ne mogu da se održe, bar što se tiče mladih Romkinja koje su učestvovale u istraživanju, jer je veliki broj ispitanica izjavio da je u braku isključivo zbog ljubavi, odnosno da su se zaljubile u svog supruga i da je to osnovni motiv za udaju. Međutim, svaka šesta devojka kao razlog zbog koga su stupile u brak navodi „da je bilo vreme“, što govori o komformističkim stavovima devojaka i snažnom uticaju društva i običaja koji se odnose na brak, odnosno uzrastu kada je poželjno da se devojka uda. Na žalost, poražavajuća je činjenica da ugovoreni brakovi i dalje postoje, jer je 7.5 odsto ispitanica u brak ušlo sa muškarcem koga su odabrali njeni roditelji ili drugi članovi porodice. Zanimljivo je da devojke mladiće najčešće upoznaju preko prijatelja, ali određen broj njih započinje brak ili emotivnu vezu nakon poznanstva započetog na internetu ili društvenim mrežama, što je pokazatelj da su mladi Romi aktivni na društvenim mrežama, ali samim tim da su potencijalno izloženi riziku od internet nasilja i zloupotrebe.

I u ovom istraživanju dobijeni su rezultati na osnovu kojih se može zaključiti da je rani prekid školovanja značajan faktor rizika za nastanak ranih brakova u romskoj populaciji u Vojvodini. U grupi od 80 udatih devojaka, samo su dve ostale u  obrazovnom procesu, a za najveći broj udatih ispitanica osnovno obrazovanje je završeno u petom razredu osnovne škole. Udate devojke navode da je osnovni razlog za prekid školovanja udaja, dok 40 odsto njih navodi da je školu prekinulo pre udaje, jer im je gradivo bilo preteško, postizale su loše rezultate u školi i ponavljale razred. Udate devojke sa muževima ne diskutuju o mogućnosti nastavka školovanja i navode da je to tema koja nije važna i o kojoj se ne razgovara. Čak 92 odsto udatih Romkinja reklo je da ne zna stav muža vezan za dalje školovanje, jer se to nikada ne spominje kao tema, dok samo 7,5 odsto njih kaže da bi ih muž podržao ako se odluče za nastavak školovanja.

Jedan od faktora rizika za rano stupanje u brak jeste siromaštvo, a patrijahalni stavovi porodice i zajednice u kojima devojke žive igraju važnu ulogu u formiranju stavova o ranom braku kod devojaka i nametanju tradicionalnih rodnih uloga supruge, majke i domaćice. Rano stupanje u seksualne odnose takođe je ključan faktor rizika zbog kulta nevinosti koji se neguje u romskoj zajednici gde se očekuje da devojke nevine stupe u brak, pa  se seksualni odnos samatra zasnivanjem braka, a od devojaka se očekuje da je njihova obaveza da stupe u zajednicu sa sa muškarcem sa kojim su imale seksualne odnose. Majke udatih devojaka ranije stupale u brak od majki neudatih devojaka koje su učestvovale u istraživanju, navodi se u zaključku ovog istraživanja.