Mala kuća Velike škole

Kada se kaže Velika škola mnogi pomisle na današnji Muzej Vuka i Dositeja u Gospodar Jevremovoj ulici 21. U ovoj zgradi Velika škola je zaista i bila smeštena od 1809. do 1813. godine, ali je manje poznato da je visoko školstvo u Srbiji započelo svoj dvovekovni život u drugoj, znatno manjoj kući, u Gospodar Jevremovoj ulici 22, preko puta Vukovog i Dositejevog muzeja .

U toj, danas obnovljenoj i proširenoj kući, skupile su se umne srpske glave 31. avgusta 1808. godine i otvorile Veliku školu, dok je ustanak još trajao. Svečanosti je prisustvovao i Vuk Karadžić i zapisao da su „u najvećoj prostoriji, odžakliji, sedeli ili stajali prisutni učenici u svečanosti događaja”.

Prostoriju je osveštao mitropolit Leontije, uz prisustvo predsednika i članova Sovjeta, budućih učenika i njihovih roditelja, većinom ustaničkih vojvoda, i Dositeja Obradovića koji je potom prigodnim govorom otvorio našu prvu visokoškolsku ustanovu.

Izvori kažu da je ta zgrada podignuta krajem 18. veka i da je u njoj živela neka turska porodica sve do oslobođenja varoši 1806. godine. Škola je u ovoj zgradi radila od 1. septembra 1808. do proleća 1809. godine. Zanimljivo je da je mlađi Karađorđev sin Aleksandar docnije otkupio ovu kuću od Turčina kojem je pripadala i živeo u njoj verovatno od 1841. do 1842. godine. Objekat danas čine dve prizemne zgrade: dvorišna, u kojoj je otvorena Velika škola, i ulična koja se u izvorima pominje od 1862. godine.

- Prva zgrada Velike škole predstavlja izuzetan spomenik kulture, prosvete, pismenosti i nasleđenog urbanizma. Kao dom u kome je od 1808. do 1813. godine živeo osnivač i prvi predavač Velike škole Ivan Jugović, gde je počeo da uči Vuk Karadžić, gde je ispred države i naroda školu otvorio Dositej Obradović, i ne manje bitno, objekat preko koga je uspostavljena dinastija Karađorđević, spada u onu malobrojnu grupu objekata koji su prvi otkupljeni od Turaka neposredno nakon donošenja carskog hatišerifa 1830. godine - kaže Gordana Gordić, istoričar umetnosti.

Dositejev licej

(/slika2)Druga zgrada velike škole, „Dositejev licej”, najstarija sačuvana turska kuća u Beogradu, podignuta je još sredinom 18 veka. U njoj je pred Prvi srpski ustanak bio otvoren francuski konzulat. Velika škola je u njoj bila od proleća 1809. do 1813. godina kada je došlo do propasti Prvog srpskog ustanka i povratka Turaka u Beograd.  

Zgrada je ponovo prešla u tursko vlasništvo i to ostala sve do četvrte decenije 19. veka, kada je otkupio trgovac Nikola Kutula. Ovo imanje nacionalizovano je 1853. godine i stavljeno pod zaštitu kao kulturno-istorijski spomenik. Posle rekonstrukcije, otvoren je Muzej Vuka i Dositeja, od Vukove zaostavštine i od sakupljenih predmeta vezanih za Dositejev život i stvaralaštvo.

Velika škola je obnovljena u Kragujevcu 1838. godine i tu je ostala do podizanja Kapetan Mišinog zdanja na Studentskom trgu u Beogradu.

Palata „dunavskog kapetana“

Treće zgrada Velike škole sagrađena je 1863. kao privatna palata Miše Anastasijevića (1803-1885), „dunavskog kapetana“ i najbogatijeg čoveka u Srbiji toga vremena.

(/slika3)Palatu koju je podigao da bude kneževski dvor njegovog zeta Đorđa Karađorđevića i ćerke Sare, zaveštao je 12. februara 1863. godine „svom otečestvu“ za smeštaj školskih i prosvetnih ustanova. U ovom zdanju nekada su bile smeštene Velika škola, Gimnazija, Ministarstvo prosvete, Narodna biblioteka, Narodni muzej i Društvo srpske slovesnosti.

U najvećoj i najlepšoj beogradskoj palati devetnaestog veka, koja je građena od 1857. do 1863. godine prema projektu češkog arhitekte Jana Nevole, danas se nalazi Rektorat Beogradskog univerziteta.

Ovih dana, Zadužbina Dositeja Obradovića i Beogradski univerzitet u okviru „Dana evropske baštine” nizom manifestacija obeležavaju dva veka Velike škole i visokog obrazovanja u Srbiji.

- Jedan od ciljeva nam je i da đake i studente, sve Beograđane upoznamo sa istorijskim mestima koja su odigrala ključnu ulogu u razvoju srpskog obrazovanja - kaže Mirjana Dragaš, upravnica Zadužbine Dositeja Obradovića.

Dragoljub Stevanović

--------------------------------------------------------

Polaznici

Aleksa Karađorđević, sin Karađorđev, pripada prvoj generaciji đaka koji su 1. septembra 1808. godine počeli da pohađaju Veliku školu. Pohađali su je i Vuk Karadžić, Milan i Ivan Stojković, Nikolče Karapandžić, Milosav Zdravković, Maksa Ranković, Miloje Božić, Jovica Milovanović i drugi, kasnije poznate ličnosti koje su se uključile u politički, privredni i sudski aparat kneževine Srbije. U Velikoj školi su se u početku izučavale pravne, filozofske i tehničke nauke.