Unijatski aranžman cetinjskog vladike

Početkom marta 1637. godine, u Kotor, centar Mletačke Arbanije (Boka, Budva i Paštrovići) stiže iz Venecije naročiti misionar papske Kongregacije za propagandu vere (Propaganda), rođeni Trogiranin Frančesko Leonardi, arhiđakon sa zvučnom titulom apostolskog vizitatora i jezuitski pitomac sa doktoratima iz filozofije i teologije.

Njegova projektovana misija bilo je unijaćenje (sjedinjavanje sa Rimokatoličkom crkvom) pravoslavnih Srba na današnjem crnogorskom primorju, Cetinju i celoj cetinjskoj mitropoliji, kao stepenici do cilja – Pećke patrijaršije.

Logistički, iza njega je stajao papski punomoćnik za sve katoličke misionare u primorju i turskoj Arbaniji, kavaljer Frančesko Bolica, kotorski plemić.

Priču prenosimo iz knjige „Rimska kurija i južnoslovenske zemlje od 16. do 19. veka” (1950), istoričara Jovana Radonića, najviše zasnovanoj na izvornim dokumentima papskog arhiva.

Leonardi je od Propagande dobio ključnu instrukciju za svoje postupanje: prevesti pravoslavne Srbe u krilo katoličke crkve bez promene „istočnjačkog” obreda, to jest liturgije, ceremonija i običaja koji bi ostali nedirnuti.

Nešto kasnije Leonardi traži od Propagande dozvolu da bogosluži na staroslovenskom jeziku kako „brza promena” ne bi „pojačala nepoverenje” Srba, zbog čega operaciju valja sprovoditi „polako i neosetno”.

Takav zahtev potpuno se uklapao u Propagandin dekret iz 1627, koji je isključivao „suvišnu revnost” u unijaćenju. Upravo zato, posle očajnog iskustva, kao neupotrebljivi, iz posla unijaćenja bili su isključeni invazivni, „mrki” franjevci („bunjevci opservanti”).

Iz dvaput propalog unijaćenja Paštrovića (1609. i 1637. godine) Leonardi je izveo pouku. Podučavanje i propovedanje, štampanje novih ćiriličnih bogoslužbenih knjiga i edukacija svake vrste bili su, za njega, put prema uspehu. Leonardi je insistirao kod Propagande da je od „velikog značaja” školovanje srpskih mladića u Italiji, koji bi, kao kasniji misionari, „istisnuli kaluđere iz naroda”.

Kad je na terenu shvatio da su primorski Srbi „tvrdi u veri”, osim nekoliko glavara i sveštenika, spremnih na koruptivnu konverziju, revidira plan.

Umesto mukotrpne, kapilarne akcije, zajedno s Bolicom dolazi na ideju da toj pravoslavnoj pastvi postavi za unijatskog episkopa nekog od domaćih kaluđera ili popova. Izbor je pao na mladog jeromonaha Josifa iz manastira Gradišta. Propaganda ga najpre postavlja za Leonardijevog pomoćnika, dodeljujući mu platu, i požuruje njegovo vladičansko posvećenje.

Međutim, i uvođenje Josifa u igru, za Leonardija je bio međupotez i rezervna opcija. On javlja Propagandi da „ne treba hitati” sa ustoličenjem unijatskog episkopa za primorje, jer je prethodno neophodna dozvola civilnih, mletačkih vlasti bez koje vernici „ne bi primili” unijatskog vladiku, a drugo, Josif je mlad, pa bi sigurno naišao na otpor starijih kaluđera i sveštenika.

Treće, najvažnije, Leonardi piše kako se plaši da od unijatskog plana ne odbije cetinjskog mitropolita Mardarija pod čijom je jurisdikcijom celo primorje. Specijalac Propagande odlučuje se da gađa u glavu. Bolica posreduje kod Mardarija i u rano proleće 1638. u sekretarijat Propagande stiže vest da je Mardarije pristao na uniju.

Propaganda oduševljeno odlučuje da pozove Mardarija u Rim gde bi potpisao uniju, a, opreza radi, ako taj plan propadne da se Josif postavi kao unijatski episkop.

Sledeće dve godine u Rim stižu opravdanja ili izgovori zašto Mardarije ne kreće na put. Nižu se vesti da su Turci postali sumnjičavi i da se mitropolit plaši moguće provale i napada na njegovu rezidenciju, zatim izveštaji o nemirima pa čak i pobuni u Crnoj Gori zbog Mardarijevih pregovora sa Rimom, o slabom vladičinom zdravlju, pa čak i vest da je turska vlast uhapsila Mardarija...

Mardarije očito eskivira putešestvije, pa polovinom januara 1640. trojica njegovih izaslanika, kaluđera, među kojima je i vladičin sinovac Visarion, kreću u Rim kod pape Urbana Osmog. Oni iz Kotora, sa Leonardijem koji finansira ekskurziju, stižu u večni grad posle 35 dana puta. Papa ih je primio „milostivo”, uz njima milo obećanje da nema ni govora o promeni „istočnjačkog” obreda.

Posle povratka, na molbu Leonardija, Kongregacija postavlja Visariona za njegovog pomoćnika sa godišnjom platom od 30 talira u iduće tri godine.

Da je nesrećni Mardarije stalno bio pod unakrsnom vatrom govori vest da je čak 40 podgoričkih Turaka, noću 22. avgusta 1640, uhapsilo cetinjskog episkopa kao taoca jer Crnogorci nisu Turcima vratili čoju koju su opljačkali od turskog karavana. Razlog je bio tehnički: čoja je već bila podeljena po buljucima, pa se perje nije moglo vratiti u jastuk.

Finalni čin desio se u manastiru Podmanine (ili: Podostrog) kod Budve 28. septemba 1640, gde je Mardarije, u prisustvu Leonardija, izrazio pokornost papi i pismenom izjavom, koju je na latinski preveo Leonardi, dao „ispoved vere” (sažeti dogmat, Simbol vere) propisanu formulom Urbana Osmog za „istočnjake”, potpisao taj dokument i na njega udario svoj pečat.

Mitropolit crnogorsko-primorski Mardarije bio je pritisnut teškom neimaštinom i strahom da neće moći vratiti dugove cetinjskog manastira. Ključni razlog, izgleda, ipak je bio političko-diplomatski, uslovljen tursko-mletačkim imperijalnim kleštima koja su se stezala oko Cetinja. Pola veka kasnije, 1692. godine, ta projekcija doživeće strašno ostvarenje. Te godine najpre su Mlečani, posle četverogodišnje okupacije Cetinja, u povlačenju, „lagumali” (minirali) cetinjski manastir, a onda ga Turci, po dolasku, sravnili sa zemljom!

Prinudni izlaz bio mu je u vezivanju za verski, politički i državni autoritet kakav je bila Sveta stolica, a po analogiji sa arbanaškim Klimentima, koji su kao i Crnogorci imali kakvu-takvu slobodu na svojim brdima, uvereni da ih od osmanlijskog zuluma štiti koliko „svijetlo oružje” toliko i „papski blagoslov”.

Leonardi je, naravno, bio svestan da je ovo za Mardarija diplomatski manevar i uzdao se u njegovog sinovca Visariona kojem je testamentom ostavio 60 talira. Visarion je nasledio strica u intervalu između 5. avgusta 1646. i prvog februara 1648.

U Rim, godine 1654. stiže Visarionovo pismo papi iz primorja, iz Maina, u kojem javlja da su ga Turci proterali s Cetinja, a crkve u Crnoj Gori porušili. Taj događaj označava kraj ionako formalnog unijatskog aranžmana, ali ne i prekid permanentne unijatske akcije.