Ruđer Bošković u krizi identiteta

Hrvatska novinska agencija HINA plasirala je vest kako su dubrovačke vlasti pokrenule proceduru da se zvaničnom nazivu aerodroma u Čilipima kod Dubrovnika (Zračna luka Dubrovnik) pridoda ime Ruđera Boškovića.

Tako bi aerodrom, otvoren 1962. godine, bio nazvan po naslavnijem Dubrovčaninu, jednom od najznačajnijih i poslednjih univerzalnih, enciklopedijskih umova. Ruđer Bošković (Dubrovnik 1711 – Milano 1787) bio je filozof, matematičar, astronom, fizičar, geolog, arhitekta, arheolog, diplomata, književnik, putopisac, profesor, jezuitski sveštenik, pesnik, poliglota, prevodilac, optičar (direktor optike francuske ratne mornarice)...

U Enciklopedijskom rečniku istorije (Interpres, Beograd 1970) piše: „Iscrpen prekomernim radom, psihički oboleo, umire u Milanu”.

U filozofskom rečniku iste edicije (1973), ističe se Ničeova ocena da je Bošković zaslužan za negaciju „predrasude o atomu kao čvrstoj čestici”.

U publikaciji „101 Dalmatinac i poneki Vlaj” (Zagreb 2007), pod naslovom „Ajnštajnov preteča” naglašava se kako je Bošković matematički dokazao da u materiji postoje „nevidljive čestice koje uz pomoć sila privlačenja i odbijanja oslobađaju veliku i inače teško ukrotivu energiju” i tako „prvi raspukao opnu molekula i atoma te pred ljudskim umom rastvorio do tada neviđene svjetove”.

Zašto je dubrovačkim gradskim ocima trebalo šest decenija da se na ovaj način sete takve veličine?

Priča počinje pre dve godine kada je u Trebinju obznanjeno da je slavni Bošković jedno od imena koje konkurišu za naziv aerodroma koji se tamo planira graditi (portal Trebinje lajv, 29. oktobar 2021). Istog dana, portal Dubrovačkidnevnik.hr, prenoseći ovu vest, piše kako i Gradsko veće Dubrovnika ima istu ideju za aerodrom Čilipe.

Dakle nastavak sage, još jedna srpskohrvatska parnica oko nacionalnog identiteta slavnih Dubrovčana.

Stanje stvari: Ruđerov otac bio je Nikola Bošković, Srbin iz Popova polja, dubrovački trgovac, a majka Paola Betera iz dubrovačke plemićke porodice, poreklom iz Bergama. Dubrovnik prvi put postaje hrvatska „teritorija” 1939. kada ulazi u sastav Hrvatske banovine.

U dva pomenuta leksikona, izdata u Beogradu, ne pominju se Boškovićevi roditelji niti ima reči o njegovom nacionalnom statusu. Isto je i u pomenutoj zagrebačkoj publikaciji, kao i u digitalnom izdanju Hrvatske enciklopediji, ili u Leksikonu filozofa Danka Grlića (1982), ili, recimo, u jednom minhenskom leksikonu (V Buhvald, A. Holveg, O. Princ) iz 1963.

Brojni zapadnjački izvori identifikuju Boškovića odnosno njegovog oca kao Srbina, ništa manje i kao Hrvata. Elektronska Enciklopedija Britanika (uvid od 17. 2. 2020) kaže: „Otac mu je bio Hrvat (neki kažu da je bio Srbin), a majka Italijanka”.

Najlapidarniju detekciju, u prve dve rečenice, daje Oksfordski filozofski rečnik Sajmona Blekburna (1994, 1996, srpsko izdanje 1999): „Jezuitski matematičar i naučnik. Rođen u Dubrovniku, iz mešovitog srpsko-italijanskog braka”.

Prema pomenutom istorijskom leksikonu (Interpres), koji se poziva na Porfirogenita, romansko stanovništvo iz Epidaura (Cavtata), u sedmom veku naseljava se na severnijem morskom grebenu i gradu daje ime Raguza. Na padinama Srđa, u neposrednoj blizini, razvija se „slovensko” naselje Dubrovnik. U 13. veku dva grada se stapaju u jedan, opasan zidinama. Naravno, dolazi do etničke osmoze, pa se 15. vek smatra dobom u kojem je završen proces „slovenizacije”.

Pitanje je o kojim „Slovenima” se radi, otud naši znaci navoda.

Prema istom Porfirogenitu, Dubrovnik je, polovinom 10. veka s kopna bio okružen Srbima iz srpskih arhontija Travunije sa Kanalijom (Konavlima) i Zahumlja. Srpski dokumenti Dubrovčane zovu Vlasima, zbog romanskog etničkog porekla.

K. Jireček („Vlasi i Mavrovlasi u dubrovačkim spomenicima”, predavanje održano 27. januara 1879, štampano u Beogradu 1959.) pominje nedatiranu povelju velikog župana Stefana (u intervalu 1215-1219), kasnijeg kralja Prvovenčanog, u kojoj stoji: „I da ne emle Srblin Vlaha bez suda”. Ovakva binarna etnonimija pominje se u još tri povelje bosanskog bana Mateja Ninoslava, od 1234. do 1249.

Jireček: „Ovde, dakle, odgovara srpski naziv Srblin latinskom nazivu Sclauus (Sloven, op. aut.), kao što se u latinskim ili italijanskim pisanim dubrovačkim spomenicima Srbija ne naziva Serbia nego redovno Sclauonia ređe Rassia. Vlah je preveden u Latinus ili Raguseus”.

Kasnije, dolazi do vesele permutacije: Dubrovčani počinju zvati Srbe Vlasima, zbog preovlađujućeg, stočarskog privređivanja. Vlah, dakle, sada označava pastira (Franjo Rački, po V. Đerić, O srpskom imenu... Beograd 1914.).

Hrvatska pravaška ideologema, po nacionalnom pitanju, simetrična je augburškoj formuli iz 1555. godine: Cuius regio, illius religio (Čija je regija/teritorija, njegova je i vera), u varijanti: Čija je regija, njegova je i nacija. Ili, kako bi to rekao don Mihovio Pavlinović, rodonačelnik pravaške doktrine u Dalmaciji: „Hrvat je oni koji živi u hrvatskoj državi, a Srb onaj koji živi u Srbiji” (M. Pavlinović, Hrvatski razgovori”, Zadar 1877.).

Kontroverza o etničkim relacijama, a naročito o nacionalnoj samosvesti u Dalmaciji, kroz vekove, je zamućeni plitki potok.

Pasionirani i respektabilni istoričar Dalmacije, Hvaranin Grga Novak, u radu „Narodni preporod u Dalmaciji” (Zagreb, 1969.), kaže:

– Kad je godine 1797. pala Venecija (Mletačka republika, op. aut.), i cijela Dalmacija došla pod vlast Habsburgovaca, nije još uopće postojala hrvatska nacionalna svijest... Sve do početka četvrtog decenija 19 stoljeća ostalo je tako. Prvi koji je počeo da budi nacionalnu svijest u Dalmaciji bio je Šibeničanin Božidar Petranović. On je godine 1836. izdao u Karlovcu „Srbsko-dalmatinski almanah za ljeto 1836”, koji od godine 1838. nosi naslov „Srbsko-dalmatinski magazin”.

Sto i petnaest godina pre Petranovića, zadarski arhibiskup Vikentije Zmajević, i sam poreklom Srbin iz podlovćenskog sela Vrba kod Njeguša, na svoj način afirmiše srpstvo u Dalmaciji. Ovaj pitomac papske Kongregacije za propagandu vjere, 6. oktobra 1721. šalje dotičnoj instituciji svoju raspravu „Dijalog između Srbina i Katolika” (M. Jačov, „Venecija i Srbi...”, 1984.).

Zmajević, angažovani srbofob, nije slučajno zamrsio verski sa nacionalnim identitetom, identifikujući pravoslavne Dalmatince kao Srbe, a katolike kao nacionalne Katolike odnosno kao „katoličku naciju”, što je njegova sintagma. Njegova namera je, jasno, bila da se katolički korpus diferencira od srpske etnonimije. Poenta je u tome da on dalmatinske katolike ne identifikuje kao Hrvate čime produbljuje Novakovu tvrdnju o nepostojanju hrvatske nacionalne samosvesti kod katoličkog stanovništva niti kod prelata, ni u mletačkoj Dalmaciji (od Zadra do Bara, čije će posede naslediti Austrija) i da ni tada nije bilo ni takve ideje niti namere, dakle doktrine, koja je kasnije rođena.