Nobelovci na poštanskim markama

U programu izdavanja prigodnih poštanskih maraka najveći broj izdanja posvećuje se obeležavanju godišnjica znamenitih ličnosti i njihovih dostignuća. Zato filatelistima stoji na raspolaganju obilje tema koje se odnose na poznate političare, vojskovođe, naučnike, sportiste, kao i na sve one koji su svojim radom i delovanjem dali doprinos razvoju ljudskog društva. Sa druge strane, relativno je mali broj filatelističkih objekata poput maraka, koverata, žigova i slično posvećenih jednoj ličnosti. Izuzeci se obično odnose na političare i vojskovođe poput Josipa Broza Tita u bivšoj Jugoslaviji ili Lenjina u nekadašnjem istočnom bloku. Tu ima izuzetaka poput Roberta Koha ili Alberta Ajnštajna, čiji su radovi u oblasti nalaženja leka protiv tuberkuloze odnosno otkriće opšte teorije relativiteta ostavili dubok trag u savremenom društvu.

(/slika2)Posle tema u vezi sa znamenitim ličnostima u sportu, verovatno najpopularnija tema su dobitnici Nobelove nagrade. Ovu nagradu krajem XIX veka ustanovio je švedski hemičar, pronalazač i industrijalac Alfred Bernhard Nobel koji je rođen 1833. godine u Stokholmu. Nobel je pronašao dinamit koji mu je doneo veliko bogatstvo.

Nobel je za tadašnje vreme ostavio ogromno bogatstvo od 33 miliona švedskih kruna (oko devet miliona dolara) pri čemu je samo mali deo ostavio naslednicima. Umro je 10. decembra 1896. godine, a testament je otvoren 2. januara sledeće godine. Tražio je da se od ostatka njegove imovine osnuje fond čije će se kamate deliti na pet jednakih delova za izuzetna otkrića učinjena u prethodnoj godini u oblasti fizike, hemije, fiziologije ili medicine, literature koja doprinose miru i bratstvu među narodima.

Bile su potrebne tri godine da se testament proglasi punovažnim. Konačno, 10. decembra 1901. godine prvi put su dodeljene Nobelove nagrade u pet oblasti. Švedska državna banka je 1968. godine, povodom tri stotine godina postojanja, a u spomen na Alfreda Nobela, ustanovila nagradu za ekonomske nauke. Ovu nagradu dodeljuje Kraljevska švedska akademija nauka i tretira se isto kao ostalih pet Nobelovih nagrada.

Značaj Nobelovih nagrada i interesovanje koje one izazivaju došli su do izražaja i u izdavačkoj politici poštanskih uprava mnogih zemalja.

(/slika3)Prvu marku koja obeležava dobitnika Nobelove nagrade emitovala je Holandija 1928. godine u čast A. H. Lorenca u okviru serije čuveni holandski naučnici. Francuska je, zajedno sa zemljama koje su bile pod njenim uticajem, ali su imale samostalni poštanski saobraćaj, emitovala marku 1938. godine sa likovima Pjera i Marije Kiri povodom 40 godina od otkrića radijuma. Italija je iste godine emitovala marku sa likom nobelovca G. Markonija, a godinu dana kasnije oblast Dancing u okviru nemačkog rajha emitovala je seriju pod nazivom nemački lekari i prirodnjaci sa likovima Mendela, Koha i Rentgena. Nakon Drugog svetskog rata proširuje se broj zemalja, kao i broj serija posvećenih nobelovcima.

Razumljivo je da Švedska prednjači u broju izdatih maraka na ovu temu. U periodu od 1961. do 1981. godine svake godine je emitovala seriju maraka pod nazivom nobelovci. Marke su emitovane 10. decembra, na dan smrti Nobela, obično po dve ili tri prigodne marke u seriji, sa likovima dobitnika iz svake godine, iz svih oblasti osim nagrade za mir. Tokom prvih 10 godina marke su štampane i u karnetima.

Godine 1982. nastale su promene u izdavačkoj politici. Umesto po godinama, motivi su raspoređeni po naučim oblastima. Broj maraka u seriji se povećao na pet. Zajednica jugoslovenskih PTT-a emitovala je 5. maja 1983. godine dve marke u okviru tradicionalnog izdanja „Evropa CEPT” posvećene našem nobelovcu Ivi Andriću. Na marki nominale 8,80 dinara motiv je revers medalje Nobelove nagrade i deo rukopisa knjige „Travnička hronika”, a na marki nominale 20 dinara motiv je portret Ive Andrića i most na Drini kod Višegrada.

Godine 2004, povodom 125 godina od rođenja Alberta Ajnštajna, emitovana je marka nominale 16 dinara sa njegovim likom. Godinu dana kasnije, 10. juna emitovano je prigodno izdanje od dve marke povodom međunarodne godine fizike i 100 godina teorije relativiteta. Na marki nominale 58 dinara prikazan je portret Alberta Ajnštajna i prikaz teorije relativiteta.