Čuvari kapije

Srpski narod ušao je u XX vek događajem koji je osporio njegovo mesto u Evropi. Majski prevrat i ubistvo kraljevskog para Obrenović u Beogradu, 11. juna 1903, izazvali su zaprepašćenje u evropskim prestonicama, a dve kraljevine (Britanija i Holandija) čak su prekinule i diplomatske odnose sa Srbijom. Srpska država tada se našla na samom dnu po ugledu u Evropi, a srpska vladarska kuća bila je pod sumnjom da je na krvi prethodnika došla na presto. Mukotrpan je bio put promene slike o Srbiji na zapadu.

Napetosti između Srbije i Austro-Ugarske koje su počele Carinskim ratom i smelost Srbije da vodi samostalnu spoljnu politiku dovele su do jačanja karikaturalnog prikazivanja Srbije na nemačkom govornom području, u desetleću pred Prvi svetski rat. Ako su za Britance Srbi bili sumnjivi poluorijentalan narod, za Nemce, a naročito Austrijance, bili su vašljivi varvari. Tek su Balkanski ratovi, i niz srpskih pobeda u njima, uzdigli ugled Srbije u Londonu i Parizu. Iako je sumnja u prirodu naroda iz koga su ponikle kraljeubice ostala, makar se na državu i vojsku gledalo sa nešto više poštovanja. Istovremeno u Berlinu, a posebno u Beču, gledalo se sa sve više straha i surevnjivosti prema državi koja se isprečila austro-nemačkom napredovanju ka istoku. Čak se i smirenom Sigmundu Frojdu otela opaska o „Srbima koji su tako drski”.

Ubistvo nadvojvode Franje Ferdinanda na Vidovdan 1914. smesta je podsetilo Evropu da atentator dolazi iz istog naroda kao i oni koji su izvršili masakr maja 1903. Bečka štampa je pobesnela kada su u pitanju Srbi, dok će vodeći engleski satirični list Džon Bul nedvosmisleno dati poruku u naslovu julskog broja „Do đavola sa Srbijom”.

Izbijanjem rata Srbija postaje predmet ratne propagande zaraćenih država. Dok austrougarska štampa trijumfalno objavljuje posmrtnicu Srbiji i uživa u tome da je likovno prikazuje kao svinju, Francuska i Britanija pokazuju sve veću naklonost koja doživljava vrhunac apoteozom Srbije kroz masovnu proslavu Vidovdana u Britaniji i Francuskoj 1916, kao i u SAD 1918. Zanimanje za Srbiju, Srbe, srpsku kulturu i Južne Slovene dostići će tada vrhunac u Parizu i Londonu.

Prvi svetski rat uobličio je dva suprotna zapadnoevropska viđenja Srbije. Austro-nemačko viđenje posmatralo je Srbe kao razbojnike, kralja Petra kao vašljivog bednika, a kralja Nikolu (Nikitu) kao vođu kradljivaca stoke. Anglo-francusko viđenje preobrazilo je poluorijentalne Srbe u „čuvare kapije”, branioce evropske civilizacije od nasrtaja Huna (Nemaca) i Turaka. Ratovanje Srpske vojske na Solunskom frontu, rame uz rame sa Britancima, Francuzima, Italijanima i Grcima, samo je ojačalo i utvrdilo ovakvu sliku.

Spomenici anglo-francuske apoteoze Srbije u vreme Prvog svetskog rata i danas su vidljivi u zapadnoevropskim prestonicama. Idući središnjim ambasadorskim stepeništem posetilac zdanja Forin ofisa u Londonu ni danas ne može da mimoiđe velelepni mural Sigismunda Gecea nazvan „Britannia Pacificatrix” (Britanija mirotvorka) koji oličava novi svetski poredak posle Prvog svetskog rata. Britanija, prikazana kao nova Atena, rukuje se sa Amerikom. Iza Amerike stoje u redu saveznici iz Antante, a iza Britanije polunagi mladići koji predstavljaju britanske kolonije. Na sredini platna, Britanija je zagrlila tri devojčice prikazane u obliku boginje Psihe. Ka Britaniji se uzdiže Belgija, a pored nje, iznad srpske trobojke, sedi Srbija koja je zagrlila Crnu Goru kojoj se od sramote zbog kapitulacije namerno ne vidi lice. Tako je Srbija, zajedno sa Belgijom, predstavljena kao središnja tema Paks britanike, kao ratni cilj Britanije koja obnavlja nezavisnost onih koje je nemačka najezda lišila države.

Slično tome, idući najelitnijim, šesnaestim arondismanom Pariza posetilac ne može da zaobiđe otmenu aveniju Petra Prvog od Srbije, nekoliko stotina metara od Jelisejskih polja. Avenija srpskog kralja ide dijagonalno od avenije predsednika Vilsona, a seče aveniju drugog ratnog saveznika, britanskog kralja Džordža V. Tako su srpska istorija i srpski kralj dobili u Parizu mesto u najvišem društvu saveznika iz Velikog rata.

Prvi svetski rat uzdigao je ugled Srbije, a time i Kraljevine SHS do neslućenih razmera. Srpski narod i srpska vojska postali su visoko cenjeni u Parizu, Londonu i Vašingtonu, srpska kultura postala je daleko poznatija na obalama obe strane Atlantika, a nova jugoslovenska država imala je, u vreme nastanka, svu naklonost najrazvijenijih zemalja zapada. Sve je to bio proizvod pobeda u Prvom svetskom ratu i anglo-francuskog slavljenja Srbije.

Poslednji odsjaj anglo-francuskog veličanja Srba pojavio se u Drugom svetskom ratu kada je jedina prozapadna vojna formacija u okupiranoj Jugoslaviji – Jugoslovenska vojska u otadžbini generala Mihailovića, u prvim godinama rata, dobila visoko priznanje u Londonu i Vašingtonu. Napuštanjem Mihailovića od strane zapadnih saveznika anglo-francusko viđenje Srba otišlo je u istoriju i sećanje.

Austro-nemačko viđenje nastavilo je da živi u javnom mnjenju ovih zemalja u međuratnom razdoblju, a ponovo je obnovljeno, i to na globalnoj ravni, devedesetih godina prošlog veka kroz Gatman-Malkolmov diskurs (Roj Gatman i Noel Malkolm), sistematski plasiranu priču o isključivoj odgovornosti Srba za ratove za jugoslovensko nasleđe. Tako je ratna propaganda prema Srbiji poraženog zaraćenog bloka u Prvom svetskom ratu uspešno utrla put globalnoj negativnoj slici Srba iz devedesetih godina.

Spletom istorijskih okolnosti, devedeset godina posle velike pobede u Prvom svetskom ratu, zapadno viđenje Srbije više nalikuje na stanje posle 1903. nego na anglo-francusko viđenje Srbije iz Velikog rata. Utešno je da dva zapadnoevropska odbacivanja Srbije (posle 1903. i tokom devedesetih godina) obuhvataju mali hronološki opseg, ali nije nimalo lagodno da drugi od ovih odseka, iako ublažen, i dalje traje.