Pobeda koja je postala mit

„Dole je mlada šuma, a ispred nas livada. Ali niska gusta magla, kao mleko, gotovo se ništa ne vidi. Iz te šume, nazirem, proviruju, izlaze partizani. Izlazi Prva proleterska...”, kazivao je naš poznati književnik Antonije Isaković opisujući događaj koji je odlučio ishod bitke na Sutjesci, jedne od najvećih bitaka vođenih na ovim prostorima tokom Drugog svetskog rata. Reč je o događaju od 10. juna 1943. godine kada su jedinice Prve proleterske divizije, kojom je komandovao Konstantin Koča Popović, probile nemački obruč na Zelengori, čime su omogućile i izvlačenje ostalih partizanskih jedinica, kao i Vrhovnog štaba NOV iz okruženja. Probijanje jedinica NOV u istočnu Bosnu odlučilo je ishod bitke na Sutjesci, poznate i kao operacija „Švarc”, koja je završena pre tačno 80 godina – 15. juna 1943. Tokom bitke, koja je trajala mesec dana – od 15. maja do 15. juna – partizani su pretrpeli ogromne gubitke. Izgubili su 7.543 vojnika, među kojima i veliki broj ranjenika i podneli velike napore, ali glavni cilj operacije „Švarc” – njihovo uništenje – nije ostvaren. To je podiglo njihov moral i ugled u stanovništvu, tako da su do kraja rata oni bili nosioci antifašističke borbe na prostoru bivše Jugoslavije. A kako je sve počelo?

Posle savezničkih uspeha u Severnoj Africi i prebacivanja na Siciliju, Nemci su očekivali njihovo iskrcavanje na jadransku obalu. Zato im je bilo važno da eliminišu svaki pokret otpora u jadranskom zaleđu, pre svega partizanski i četnički, kao i da razoružaju i unište vojne grupacije NOV i JVuO. To je bio glavni razlog pokretanja operacije „Vajs” poznate i kao bitka na Neretvi. Kako do toga nije došlo, trebalo je razoružati četnike i uništiti partizanske jedinice, koje su se posle bitke na Neretvi zajedno s Vrhovnim štabom prebacile u istočnu Hercegovinu i Crnu Goru.

Cilj nemačke operacije bilo je stvaranje obruča oko jedinica NOV i njihovo sabijanje na gotovo nenaseljen prostor između kanjona Tare i Pive i planine Durmitor, gde bi bili uništeni. Za ostvarenje ovog cilja Nemci su angažovali četiri divizije – Prvu brdsku diviziju, prebačenu sa istočnog fronta, Sedmu SS diviziju „Princ Eugen”, 118 „lovačku” i 369 „legionarsku” diviziju, kao i delove drugih jedinica, tri italijanske divizije „Ferara”, „Venecija” i „Taurineze”, dva bugarska puka i ustaške jedinice. Ukupno bilo je angažovano oko 120.000 vojnika, čiji je neposredni starešina bio general Rudolf Liters, komandant „korpusa Hrvatska”, dok je celom operacijom komandovao general pukovnik Aleksandar Ler.

U jednoj od zapovesti Prve brdske divizije, izdatoj uoči napada, pored ostalog se kaže: „Zatvaranje obruča oko komunističkih ustanika uglavnom je završeno. Neprijatelj sada pokušava da spreči zatvaranje obruča na severu i na jugu. Treba računati da će komunisti prikupiti svoje snage u unutrašnjosti Crne Gore da bi izvršili napad i probili front na nekom slabijem delu i tako izbegli uništenje.” Operacija „Švarc” mogla je da počne.

Nasuprot njima nalazile su se snage NOV. Nalazile su se u sastavu Prve proleterske divizije (Koča Popović), Druge proleterske divizije (Peko Dapčević), Treće udarne divizije (Radovan Vukanović) i Sedme banijske divizije (Pavle Jakšić), kao i dve brigade – istočnobosanske i majevičke – ukupno oko 18.000 boraca. S njima se nalazio i Vrhovni štab, kao i Centralna bolnica, u kojoj je bilo oko 4.000 ranjenika i tifusara. Svi su već bili veoma iscrpljeni, a počela se osećati i glad.

Čini se da u Vrhovnom štabu nisu odmah bili svesni jačine operacije, kao ni brojnosti trupa koje su u njoj bile angažovane. Nemačke i trupe njihovih saveznika počele su da prodiru s istoka i juga, tako da su se partizanske jedinice našle u okruženju. Na savetovanju Vrhovnog štaba u Mratinju 3. juna situacija je ocenjena kao kritična, pa je doneta odluka da se vojska podeli u dve grupe. Prva grupa, koju su činile Prva i Druga proleterska divizija, trebalo je da se preko Sutjeske probije u istočnu Bosnu, a druga grupa, koju su činile Treća udarna i Sedma banijska brigada, da se vrati na desnu obalu Tare i prebaci u Rašku oblast.

Uskoro je u Vrhovnom štabu postalo jasno da se obruč može probiti jedino dolinom Sutjeske, jer su nemačke snage tamo bilo najslabije utvrđene. One su, međutim, to uvidele pa su požurile da se utvrde. Počela je trka s vremenom, pa su na Tjentištu, Ljubinom grobu, Vučevu, Barama, Volujku, Vrbnici počele da se vode krvave bitke prsa u prsa. U jednom trenutku i sam Vrhovni štab se našao u obruču, a Josip Broz Tito je bio ranjen. Da bi se sprečilo uništenje trupa odlučeno je da se po svaku cenu moraju braniti kote Velika košuta i Ljubin grob, koje su dominirale ovim područjem. Na tim mestima vođene su bitke koje su zbog svog karaktera i kolektivnog herojstva koje su pokazale partizanske jedinice kasnije ušle u legendu. Tako je ostala zabeležena poruka boraca Četvrte proleterske crnogorske brigade, koji su branili Ljubin grob: „Dok god budete čuli na Ljubinom grobu pucanje naših pušaka, Nemci neće proći. A kad toga ne bude, znajte da na njemu više nema živih proletera.” Od njih oko 60 koji su branili Ljubin grob preživelo je 13 boraca. Još teža situacija bila je na sektoru druge grupe, kojom je komandovao Sava Kovačević, i u čijem sastavu se nalazila i Centralna bolnica. Zbog nemogućnosti da se ova grupa prebaci preko Tare, od tog cilja se odustalo pa je odlučeno da i oni krenu prema dolini Sutjeske, kako bi se priključili ostalim borcima.

U takvoj situaciji komandant Prve proleterske divizije Koča Popović doneo je, mimo konsultacija s Vrhovnim štabom, odluku da pokuša proboj. Ona se pokazala kao spasonosna. U zoru 10. juna kod sela Balinovac počela je bitka: „Dobro pamtim, Danilo Lekić je odmah komandovao – Prva proleterska juriš. I verovatno, ja mislim da je to prvi put kad je cela Prva proleterska jurišala. Preko te čistine svi smo bili u istom streljačkom stroju. I sve komande četa i svi štabovi bataljona i štab brigade i Španac (Danilo Lekić) i Plavi (Mijalko Todorović), svi su bili u jurišu. Sve je izašlo tu koliko nas je bilo. Samo ideš fanatično napred...”, sećao se kasnije Antonije Isaković.

Ovaj juriš Prve proleterske pokazao se kao odlučujući za ishod bitke. Ova divizija se preko Zelengore prebacila na put Foča–Kalinovnik i stvorila rascep od dva kilometra. Nemačke trupe su izvršile taktičku grešku i nisu ga odmah zatvorile, što je omogućilo da se već sutradan kroz njega izvuku sve preostale jedinice Druge proleterske i Sedme banijske divizije, kao i Vrhovni štab.

Po nekim svedočanstvima Josip Broz Tito je u početku odbijao da krene za Prvom proleterskom, zamerajući Koči Popoviću što je samostalno, bez konsultacija s Vrhovnim štabom, krenuo u proboj. Ali, ubrzo je shvatio grešku. Treća udarna brigada, koja je nastupala zajedno s Centralnom bolnicom, nije bila te sreće. Dok su oni stigli, Nemci su već zatvorili obruč, pa je ona morala samostalno, u mnogo težim uslovima, da se probija dolinom Sutjeske. Probijajući nemački obruč kod sela Krekova, u jednom od juriša, 13. juna herojski je poginuo njen komandant Sava Kovačević. Uprkos teškim gubicima, preostali delovi Treće divizije probile su se i na Zelengori priključili ostalim jedinicama. Već 14. juna partizanske jedinice su se spojile i uputile prema istočnoj Bosni. A sutradan, 15. juna 1943. godine, operacija „Švarc” bila je završena.

Tokom ove bitke partizani su pretrpeli teške gubitke. Poginula je trećina boraca (Treća udarna divizija izgubila je više od polovine ljudstva), a među njima i istaknuti komandanti: Sava Kovačević, Veselin Masleša, Olga Popović Dedijer, Vako Đurović, Ivan Goran Kovačić, Moma Stanojlović... Većina ranjenika i tifusara, koji uglavnom nisu uspeli da se prebace na slobodnu teritoriju, bili su masakrirani. Ipak, glavni cilj operacije, da uništi partizane, nije ostvaren. Bitka je istakla i jugoslovenski karakter partizanskih jedinica, jer su u njoj učestvovali borci iz različitih delova zemlje. Naročito je mnogo bilo Crnogoraca, Hercegovaca i Dalmatinaca (i Srba i Hrvata). Procenjuje se da je iz Srbije u bici učestvovalo oko 2.500–3.000 boraca, uglavnom u redovima Prve i Druge proleterske brigade.