Kad je Tito postao ljubimac Zapada

Niti je Sovjetski Savez 1948. godine bio Rusija iz 1914. godine, niti je Jugoslavija bila Srbija. Istorijska sudbina je odredila da se na čelu dveju država ne nalaze Rus i Srbin. I Staljin i Tito bili su neprikosnoveni gospodari svojih „carstava”, na čijim građevinama je od 1945. godine svetlela velika antifašistička pobeda. Ipak, kada je za srpski narod posle dva balkanska rata, dva svetska rata, dva genocida, građanskog rata i revolucije u uslovima svetskog rata i okupacije zemlje, ubistva kralja Aleksandra, a za ruski narod još i posle tragične 1917. godine, ubistva cara Romanova i višemilionskih žrtava u svetskim ratovima – oružje zaćutalo, došlo je 1948. godine do (ne)očekivanog obrta u odnosima SSSR-a i Jugoslavije.

Uprkos dotadašnjem savezništvu i ogromnom moralnom istorijskom kapitalu pobede nad fašizmom, narodi – srpski i ruski – koji su podneli najveću žrtvu svih istorijskih ratnih pobeda, za duži period istorije udaljeni su jedan od drugog Rezolucijom Informbiroa 1948. godine. Osećanja običnih ljudi, srpskih vojnika, ratnika, veterana oslobodilačkih ratova, pisaca i pesnika prema ruskom čoveku, ruskoj armiji, ruskoj kulturi, ruskoj zemlji i ruskom nebu, Rezolucija ipak nije do kraja ugušila, samo su na dugi period javno skrivana. To je bila cena nove epohe koju je donosio, kao i uvek u istoriji pa sve do danas, drugačiji međunarodni kontekst. Tako se i sukob 1948. ne može razumeti bez sagledavanja međunarodnog konteksta i otpočinjanja hladnog rata, ali i bez odnosa velikih sila prema malim narodima, državama i pojedinim prostorima. Vinston Čerčil je marta 1946. godine u svom govoru u Fultonu, u Sjedinjenim Američkim Državama, proglasio spuštanje gvozdene zavese. Jugoslavija se tada nalazila istočno od te linije. Nekoliko godina kasnije, posle 1948, Jugoslavija se nalazila zapadno od te linije. Bio je to proces menjanja međunarodne pozicije jugoslovenske države, uslovljen međunarodnim faktorima.

Staljin je 1948. izgubio Jugoslaviju. Dok su pojedini francuski intelektualci savetovali zapadne sile da se zbog svoje nespretnosti ne mešaju u unutrašnje odnose u Jugoslaviji, zapadna rukovodstva su iščekivala Titovu državu u svojoj geopolitičkoj zoni, rukovodeći se interesom slabljenja Moskve, ali ne i interesom slabljenja komunizma u Jugoslaviji. Komunistička Jugoslavija je Zapadu bila dugoročno potrebna i kao most i kao zid prema Kremlju. Za to vreme Tito nije imao iluzija. Sukob koji je na pojavnom nivou započeo kao sukob komunističkih partija, uspešno je u domaćoj i zapadnoj javnosti predstavio kao stvarnu odbranu državne nezavisnosti. Na unutrašnjem planu služio se staljinističkim metodama, na šta zapadne sile nisu reagovale. Nacionalne rane građanskog rata još nisu bile zaceljene, a u Jugoslaviji, pre svega u Srbiji i u Crnoj Gori, nastupile su nove podele do mere da se „zacario strah”.

Svoju predratnu okrenutost ka Moskvi jugoslovenski komunisti su u toku Drugog svetskog rata uzdigli do nivoa poistovećivanja partizanskih boraca sa Crvenom armijom. U rat protiv fašizma krenuli su na „signal” iz Moskve, a okončali ga sadejstvom sa Crvenom armijom. U tom okviru, u kojem presudna i faktička uloga Sovjetskog Saveza simbolizuje i početak i kraj, oslobođena je zemlja, izvedena je revolucija, ostvaren je obračun sa unutrašnjim političkim i ideološkim protivnicima i osvojena je vlast. U senci konačnog ishoda ostali su trajni ožiljci građanskog rata, pojedinačne sudbine više generacija, žrtve sa smislom i bez njega, nepomirljive i, pokazaće se puno godina kasnije, dugotrajne podele na pobednike i pobeđene. Nastajala je nova epoha, s njom kod manje brojnih podsećanje na nekadašnje građansko počeće da izrasta u mit, a kultna odanost Sovjetskom Savezu već je bila poprimila masovno obeležje. Đilas je posle susreta sa Staljinom izjavljivao da „on jeste sed, ali da nikada ne može ostariti jer je njegova misao besmrtna”. Đuro Lončarević se posle sletanja jugoslovenskog aviona u selu Kalinovka u Ukrajini, u leto 1944. godine, spustio na kolena i poljubio „svetu rusku zemlju”. Do kog stepena je u Crnoj Gori išla „ruska ekstaza” ilustruje primer dr Vukašina Petrovića, koji je – po rečima Branka Petranovića – svoje Pipere u julska praskozorja ubeđivao da će ako se malo napregnu „sa Stijene Piperske videti zidine Kremlja i Crvenog trga”. Kao svedočanstvo odnosa prema Sovjetskom Savezu, u ratu i neposredno posle rata, uz svu rezervu prema iskrenosti, nije naodmet pomenuti i Titove reči prilikom susreta u Moskvi sa elitnim jugoslovenskim oficirima na školovanju u Sovjetskom Savezu 1946. godine: „Ja sam bio običan vojnik koji je izvršavao naređenja druga Staljina. I sutra, ako zatreba, naše će armije biti prethodnica Crvene armije na putu ka Lamanšu.” U Beogradu se neposredno posle rata govorilo: „Grad iznad svih gradova je Crvena Moskva, iznad nje Kremlj i u njemu Staljin, iznad njih Sunce i zvezde.”

Predubeđenja o sovjetskom društvu, ideološki fanatizam i duboka pozitivna osećanja prema Rusiji – zemlji o kojoj se na ovaj ili onaj način slušalo, čitalo, govorilo, a u ratu i pevalo, dovela su do ličnih pojedinačnih i kolektivnih životnih drama i patnji 1948. godine. I oni koji su se u Jugoslaviji izjasnili za Rezoluciju IB i upućeni na Goli otok i oni koji su postali IB emigracija tretirani su kao otpadnici, a Tito je bio otpadnik u očima Moskve i novi ljubimac Zapada. Koliko je nova podela u srpskom društvu bila dramatična, možda najbolje simbolizuju reči jednog od upravnika Golog otoka: „Spasavao sam državu od pomahnitalih bandita. Ni brata nisam poštedeo. Kada je okrenuo leđa partiji, prestao je da mi bude brat.”

direktor Arhiva Srbije