Sudbina našeg pisma

Već smo se navikli na prodavnice polovne odeće, ali još teško prihvatamo natpis second hand shoop, naravno latinicom, što je kad su se pojavile kod neupućenih moglo stvoriti utisak da je ovdašnja sirotinja vrlo obrazovana i da dobro barata engleskim jezikom.

Da li je tu reč o psihologiji ili marketingu ne zna se, ali o sličnom fenomenu, odnosno o pokondirenosti je onomad u dramskoj formi pisao i Jovan Sterija Popović.

Zvanično pismo

Zvanično pismo Srbije je ćirilica, ali iako je nekima i ona previše komplikovana, u ravnopravnoj upotrebi je i latinica. Reč je o kulturnom i civilizacijskom opredeljenju onih država koje iz nacionalnih, istorijskih i drugih razloga, a pre svih iz samopoštovanja, nastoje da sačuvaju osobenost sopstvenog jezika i pisma, dok im je prihvatanje i latinice bio praktičan način da narodu omoguće jednostavnije saobraćanje s ostatkom sveta koji se služi samo tim pismom i nijednim drugim.

Upotreba oba pisma kod nas nosila je i poruku o zajedništvu (onom u Kraljevini SHS), a potom i bratstvu i jedinstvu (SFRJ) koje se istanjilo tokom poslednjih decenija, a danas je opstalo samo onde gde su sačuvani multietničnost, multikulturalnost i tolerancija.

Mada, osim kada je naziv firme, njen „logo”, napisan latinicom jer je vlasništvo stranca ili deo strane kompanije, i ako je reč o objašnjenju ili putokazu namenjenim onima koji ne znaju srpski jezik, nema nikakvog razloga da se ne koristi i ćirilica pre svega ona, pa redom.

U Srbiji je latinica prihvaćena tek posle Velikog rata i ujedinjenja kao ustupak Trojnoj monarhiji, odnosno Slovencima i Hrvatima. Zbog njih je uveden i gregorijanski kalendar, izmenjena je himna u kojoj su se – uz „Bože pravde” – zatekle i „Lijepa naša”, i „Naprej Slovenci”, promenjen je barjak, a u grbu stešnjen štit s ocilima... Ali, bilo je pokušaja „unifikacije” i ranije. Na primer, Jovan Skerlić, srpski književnik i književni kritičar, 1913. godine predlagao je da na prostorima južnoslovenskih naroda ekavski dijalekt bude zvaničan jezik, a da latinica postane službeno pismo.

Ono što nismo mi, uradile su komšije Rumuni još 1862. godine, kada su posle najmanje pet stoleća korišćenja ozvaničili ukidanje ćirilice koja je bila zasnovana na crkvenoslovenskom (zapravo moldavskom) pismu kako bi uveli rumunsku abecedu, nešto izmenjenu latinicu prilagođenu rumunskom jeziku.

A drugi?

Uoči objavljivanja zbirke „Kosovska priča” Grigorija Božovića, koju je 2005, tri godine pre rehabilitacije tog velikog pisca i svog nekadašnjeg dopisnika, izdala kuća „Politika”, njegov sin Bratorad je iz Pariza uredniku Gojku Tešiću poslao fotokopiju pisma koje je dr Ante Radić 1906. godine iz Zagreba poslao njegovom ocu. A ukazivalo je na neke istine koje su danas u Hrvatskoj prokazane. Pre svih da je ćirilica bila podjednako prihvaćena na hrvatskom prostoru, da je raja iz neoslobođenih delova Srbije pod turskom upravom među hrvatskim intelektualcima bila proglašavana za „nesrećne delove naroda naše zajedničke otadžbine”, a da je veći deo Hrvata slovenska plemena pod turskom upravom nazivao braćom. Nažalost, nije potrajalo: ono što je tek s Velikim ratom donekle pošlo za rukom Austrougarskoj, u jednom trenu je obavio Alfred Rozenberg, „savetnik za rasna pitanja” Adolfa Hitlera, a posledice njegove i sličnih doktrina i danas su prisutne i bolne.

Zanimljivije je da je i u Bosni i Hercegovini ćirilica prolazila ili prolazi kroz sličan purgatorijum, što je jedan od načina isticanja razlika, odnosno navodnih „osobenosti” nedavno ustanovljene bošnjačke nacije koju čine tamošnji žitelji islamske veroispovesti bez obzira na korene, nacion i veru predaka. Zanimljivo je, međutim, da je Zulfikar Zuko Džumhur, izdanak jedne od najuglednijih turskih porodica u BiH, rodom iz Konjica, novinar i karikaturista lista „Politika”, a uz to i veliki slikar, pisac i putopisac, oduvek pisao, a svoja dela potpisivao – isključivo ćirilicom!

Odnos ćirilice i latinice često se lažno tumači kao sukob zapadne, katoličko-protestantske, i istočne, pravoslavne civilizacije, u kojem se prva predstavlja kao napredna, bogata i demokratska, dok je druga opanjkana kao mračna, neuka i sklona tiranima. Zbog toga je izbor pisma postao izbor strane, pa se u zaostalim sredinama oni koji sebe smatraju naprednim sve češće opredeljuju za latinicu, uprkos tome što su mnoga značajna (neka od najznačajnijih) dela svetske književnosti napisana tim „nazadnim pismom”.

Osim što je potiskivana, ćirilica je bila i zabranjivana! Naredbom od 26. jula 1914. godine na teritoriji Austrougarske ukinute su krsne slave, 6. avgusta je zabranjeno nošenje srpske kape, aktom 25826 od 3. oktobra 1914. zabranjena je ćirilica u osnovnim, a nekoliko sedmica kasnije i u srednjim školama („Prosvjetu” ne bi trebalo ni spominjati). U Bosni i Hercegovini je sličan dekret izdat kasnije, tek 11. novembra 1915, kad je ćirilica sasvim isključena iz službene i bilo kakve druge upotrebe (a da je stupila na snagu nedelju-dve ranije, optuženi u „banjalučkom veleizdajničkom procesu” ne bi dobili optužnicu napisanu njihovim pismom).

To se ponovilo i 30. aprila 1941. godine, kad je počeo da važi čuveni Rasni zakon NDH, mada su i tokom poslednjih tridesetak godina ćirilični natpisi u Hrvatskoj na udaru „pučanstva razjarenog zlodelima agresora”, a bez odgovora na razumno pitanje – kako neko može biti agresor u sopstvenoj državi? – što priču o pismu premešta na drugi, opasniji kolosek.

Ostavština za budućnost

Ovome je znatno doprineo i katolički kler prećutnim pristajanjem na opšteprihvaćeno uverenje svoje pastve da je Sveto pismo izvorno napisano latinskim jezikom i pismom, a bar bi oni morali znati da je Stari zavet bio napisan na hebrejskom, aramejskom i manjim delom na starogrčkom, a najveći deo Novog zaveta na starogrčkom jeziku, ali i pripadajućim pismima. Kompilatori Biblije u ranom srednjem veku, u vreme kada je hrišćanstvo već bilo priznato i počelo da se razliva tada poznatim svetom, izmene osnovnog teksta su skrili prevodeći čitavo Sveto pismo na latinski, što je falsifikat svesno zagubljen u vremenu pa se više i ne spominje.

Latinica se veoma brzo širi zemaljskim šarom, a da li će ćirilica opstati zavisi samo od onih kojima je to pismo neodvojivi deo tradicije i kulture, i najdragocenija ostavština za budućnost. A i lepša je...

Bez srpskih knjiga u prištinskoj Narodnoj biblioteci

Od potpisivanja Kumanovskog sporazuma, odnosno dolaska KFOR-a na teritoriju srpske Autonomne pokrajine Kosovo i Metohija, u prištinskoj Narodnoj biblioteci uništeno je oko dva miliona knjiga na srpskom jeziku čiji su autori mahom bili Srbi, odnosno onih koje su bile štampane ćirilicom.

Usput je biblioteci „upodobljen” naziv, u kojem se odnedavno skrasio Petar Bogdani, koji je 1685. godine u Padovi objavio prvo književno delo na albanskom jeziku. Ali, kao i u slučaju Skenderbega (kako su Turci prozvali islamizovanog srpskog velmožu Đurđa Kastriotića po Iskanderu, odnosno Aleksandru Makedonskom), „kumovima” je promaklo da je on, Petar Bogdani, iako katolički biskup, po poreklu Srbin iz nekog sela u okolini Prizrena. Bio je potomak Ljutice Bogdana, znalac latinskog, italijanskog, grčkog, turskog i albanskog, a pre svih maternjeg, srpskog jezika koji je ispisivao isključivo ćirilicom, pa je možda i neko njegovo delo završilo na lomači namenjenoj Srbima i njihovom pismu.