Vivaldijeva opera za Savu Vladislavića

Italija je oduvek bila privlačni cilj srpskih iseljeničkih kretanja na zapad. O tome svedoče brojni kulturni spomenici: knjige, ikone, crkve, groblja, ćirilične nadgrobne ploče, povelje, biblioteke, palate, internati – rasuti širom Apeninskog poluostrva. Njihovu sistematizaciju i detaljan opis dala je dr Mila Mihajlović u knjizi Povest Srba na Apeninskom poluostrvu, objavljenoj nedavno u partnerstvu Arhiva Vojvodine (Novi Sad) i rimske izdavačke kuće Oltre il mare.

Najstariji tragovi srpskog prisustva na prostorima današnje Italije datiraju s kraja devetog i početka desetog veka, kad su Srbi naseljavali severnu Italiju na poziv biskupa iz Akvileje. Od tada je bilo više velikih talasa seoba Srba na Apenine. Prvih godina 11. veka u italijanskim dokumentima do kojih je došla Mila Mihajlović spominju se zamak Beograd i srpska sela na prostoru današnje pokrajine Furlanija – Julijska Venecija.

U ovoj pokrajini, u blizini Udina, nastao je Beograd na Varmu, grad izuzetno važan za srpsku istoriju: u njemu su živela tri srpska despota i četiri srpska svetitelja: Sveti Stefan Srpski Slepi, Sveta Mati Angelina Srpska, Sveti Maksim Arhiepiskop Srpski i Sveti Jovan Despot Srpski. Oko godine 1465. grad Beograd na Varmu, zajedno sa celokupnim feudom i svim pripadajućim pravima i privilegijama, kupila je grofica Katarina Celjska, kćer despota Đurađa Brankovića i rođena sestra despota Stefana Slepog. Đurađ je bio sin Mare, najstarije kćeri kneza Lazara i kneginje Milice. Srbi su čitavom kraju doneli ekonomski i kulturni procvat: Beograd na Varmu bio je u svoje vreme poznat kao jedan od najlepših i najbogatijih feudalnih poseda u Furlaniji.

Tokom istorije grad Beograd utopio se u grad Varmo, ali u njemu i danas postoje, beleži Mila Mihajlović, Beogradska ulica, Ulica zamkova, Ulica Gradište i Ulica Svetog Vida. Od slavne srednjevekovne nepobedive tvrđave Beograda ostao je samo jedan toranj, u međuvremenu pretvoren u crkveni zvonik.

Za ove prostore u blizini grada Udina vezano je i delovanje porodice Dečani, bez sumnje poreklom sa srpskog Kosmeta (iz manastira Visoki Dečani ili okoline). Tiberije Dečani, sin Nikole Dečanca, koji se pojavljuje u Udinama u prvim decenijama 15. veka, smatra se najznačajnijom figurom italijanskog humanističkog prava. Njegovo delo Traktat krivičnog prava (1590) označilo je prekretnicu u italijanskoj pravnoj teoriji i praksi. Tiberijev sin Nikolo bio je takođe ugledni pravnik i orator Venecijanske republike.

Istoričarka Mihajlović (inače rođena u Zrenjaninu, ali obrazovana u Rimu, gde živi više od tri decenije) detaljno je obradila i druga manja i veća srpska kulturna središta u Italiji, posebno Trst i Veneciju. Ova dva grada su i danas ispunjena veličanstvenim spomenicima srpske istorije i kulture, kao i palatama koje nose srpska imena svojih originalnih graditelja. Tršćanski Srbi, koji su počeli masovno da se naseljavaju početkom 18. veka, bili su puna dva stoleća kreativni stvaraoci ne samo italijanske već i evropske kulture, i vizionari modernog poslovanja. Zahvaljujući srpskom doprinosu, Trst je bio izrastao u najveću luku Habzburške carevine i jedan od najvećih evropskih i svetskih centara plovidbe.

Venecijanske ćiriličke štamparije

Svojim sad već legendarnim rodoljubljem Srbi iz Trsta bili su ključni činilac u izgradnji srpske nacionalne države i kulture. U Trstu je 1869. završena gradnja pravoslavnog hrama posvećenog Svetom Spirodonu, koji je i danas najveća i najlepša crkva u ovom gradu, istovremeno i jedna od najlepših pravoslavnih crkava na svetu. Uz brojne srpske palate, u ovom gradu postoji i velika Srpska biblioteka sa desetak hiljada knjiških spomenika, kao i pompezno srpsko groblje koje svedoči o materijalnim moćima i društvenom ugledu srpskih porodica. U Trstu su boravili mnogi srpski stvaraoci, a ovde je Dositej napisao himničnu pesmu Vostani Serbije, na vest da su se Srbi u matici, pod vođstvom Karađorđa, digli (1804) na ustanak protiv Turaka.

Tršćanski Srbi i danas predstavljaju najbrojniju manjinsku nacionalnu zajednicu u ovom gradu.

Posebno poglavlje posvećeno je mestu Venecije u srpskoj duhovnoj povesti. Prva srpska značajnija veza s Venecijom bila je udaja (1217) Ane Dandolo, unuke slavnog mletačkog dužda Enrika Dandola, za srpskog kralja Stefana Prvovenčanog, s kojim će izroditi sinove Predislava, potonjeg arhiepiskopa Savu Drugog, i srpskog kralja Stefana Uroša Prvog. Venčanje je bilo upriličeno u Veneciji u velikom stilu: odatle su mladenci velikom državnom galijom „Močeniga”, koju im je za tu priliku stavila na raspolaganje Venecija, otputovali preko mora u Dalmaciju, pa dalje nastavili put kopnom za Srbiju. Ovaj brak značajno je učvrstio veze između Srbije i Venecije, ali i između Srbije i Papske države.

U 17. i 18. veku Venecija je bila centar srpskog štamparstva. U venecijanskim ćiriličkim štamparijama su se još od prvih decenija 16. veka štampale knjige za Srbiju. U ovom gradu štampano je prvo pesničko delo u Srba (Gorestni plač Zaharija Orfelina), prvi srpski bukvar (Inoka Save), prva monografija na srpskom jeziku, prvi srpski sonet itd. Godine 1768. u Veneciji je štampan prvi srpski časopis, Slaveno-srpski magazin.

Osim što su pomagali razne duhovne inicijative u Srbiji, ugledni Srbi iz Trsta i Venecije bili su poznavaoci i širokogrude mecene umetničkih ideja brojnih stvaralaca ondašnje Italije i Evrope. Mihajlovićeva podseća da je slavni kompozitor Antonio Vivaldi jednu od svojih opera (Istina u iskušenju) posvetio grofu Savi Vladislaviću, potomku stare kneževske porodice iz Hercegovine. Ovaj Srbin imao je značajnu ulogu i u ruskoj istoriji – postavio je granicu između Rusije i Kine po liniji dugoj šest hiljada kilometara. Opera posvećena Vladislaviću izvedena je premijerno 26. oktobra 1720. i izazvala ogromno interesovanje. Na prvoj stranici opere štampane u Veneciji 1720. stoji posveta: „Njegovoj ekselenciji gospodinu grofu Savi Vladislaviću.” Opera je rođena u kući Save Vladislavića, čije je prvo izvođenje srpski grof verovatno i finansirao. Nesporno je da je uticajni Vladislavić kod venecijanskih vlasti izborio dozvolu za njeno javno izvođenje.

Dar kralja Milutina

U srednjoj i južnoj Italiji srpske naseobine datiraju još iz desetog veka. Najstarije pisano svedočanstvo o tome postoji iz 1290. godine, kada je posebnim zakonom određen položaj srpske dijaspore. Srpska velika kraljica Jelena, supruga kralja Stefana Uroša Prvog, darovala je Crkvi Svetog Petra u Rimu skupocenu ikonu Svetog Petra i Pavla, koja se danas čuva u Vatikanskom muzeju.

Mnoga vredna znamenja čuvene bazilike Svetog Nikole u Bariju darovane su od srpskih kraljeva. Među njima je i srebrni oltar kralja Uroša Drugog Milutina iz 1319, kao i ikona Svetog Nikole, koju je kralj Uroš Treći Dečanski podario 1327. u znak zahvalnosti prema Svetom Nikoli, koji mu je, kako je verovao, vratio vid. Dar kralja Milutina je i oltar u punom srebru i zlatu s Kosmeta postavljen iznad grobnice. U riznici ove crkve čuva se i pergament srpskog cara Stefana Dušana, s njegovim pečatom od zlata. Srpski car je ovim dokumentom odredio Dubrovčanima da se deo godišnjeg poreza koji je Dubrovnik davao srpskom vladaru ustupi u korist bazilike.

Knjiga dr Mile Mihajlović rezultat je uvida u do sada manje poznatu ili sasvim nepoznatu građu o vezama Srba s Italijanima, ali i o relevantnom uticaju srpskih migracija na ekonomske, društvene i kulturne tokove na balkanskom i mediteranskom prostoru.

Glavni urednik ove dragocene publikacije je dr Nebojša Kuzmanović, a recenzenti su dr Dejan Bulić, dr Momčilo Pavlović i dr Milivoje Pavlović. Prof. Pavlović je i autor predgovora u ovoj knjizi.

Knjiga je bogato opremljena fotografijama u boji, mapama i ilustracijama koje dokumentovano i akribičko svedoče o nekadašnjem i sadašnjem srpskom prisustvu na Apeninskom poluostrvu.