Dubrovnik je po jeziku uvek bio srpski

Sukob oko pripadnosti dubrovačkih pisaca i književnosti između Srba i Hrvata postoji odavno. Te nesuglasice su nepomirljive. Ugledni srpski profesori održali su nedavno skup u Tršiću, Četvrtu interkatedarsku srbističku konferenciju, posvećenu razmatranju granica srpske književnosti, u okviru koga su osvetljena i identitetska obeležja dubrovačke književnosti.

Na tom skupu usvojena je i deklaracija „Granice srpske književnosti”, koja je odmah izazvala odgovor HAZU i Matice hrvatske. Te dve ustanove su čak „prepoznale” da se u toj deklaraciji „naslućuje imperijalistička podloga za širenje stvarnih granica srpske države jednoga dana u budućnosti”. Optužuju nas i da prisvajamo njihove pisce.

Podsećamo se reči velikog filologa, profesora slavistike u Beču i rođenog Dubrovčanina Milana Rešetara, koji je u svojoj pristupnoj besedi Srpskoj kraljevskoj akademiji marta 1941. godine napisao:

„Tvrdim, kao što sam tvrdio pre 50 godina, da se u Dubrovniku nije nikada govorilo, ni u njemu celom ni u jednom njegovu delu, dalmatinskim čakavsko-ikavskim govorom, nego uvek samo hercegovačko štokavskim (…), ali kome su Srbi i Hrvati dva naroda, taj će morati priznati da je Dubrovnik po jeziku uvek bio srpski.”

Pripadnost pisca nečijoj književnosti određuje jezik na kojem piše i tu ne može biti nikakvog spora.

Prema popisu iz 1890. godine u Dubrovniku je bilo 11.177 žitelja, od kojih 9.713 „govori u kući” srpski… i nijedan jedini hrvatski.

Povodom srpsko-hrvatskih sporova o jeziku i književnosti razgovaramo s redovnim profesorom na Filološkom fakultetu u Beogradu Slavkom Petakovićem, kome je specijalnost dubrovačka književnost, jer kaže – Dubrovnik je, možda, i najveća riznica građe za proučavanje istorije srednjovekovne Srbije.

Andriću pripada posebno mesto kao nobelovcu, pa se smišljeno prenebregava da je stvarao na srpskom jeziku i bio srpski književnik, o čemu se i sam nedvosmisleno, što je više puta dokumentovano, izjasnio.

Bezmalo svi dubrovački pisci govorili su da pišu „naški”, „slovinski”, „dubrovački”... jer tada nije postojalo ni ime hrvatskog jezika. To, međutim, Hrvatima nije dovoljno pa ih prisvajaju zato što danas Dubrovnik geografski pripada Republici Hrvatskoj, bez obzira na to što Dalmacija do Drugog svetskog rata nije pripadala hrvatskoj državi. Kao što prisvajaju i Nikolu Teslu, pravoslavnog Srbina, rođenog u Austrougarskoj, u Liki. Šta danas kaže naša nauka o jeziku i književnosti s tim u vezi?

Kada se govori o dubrovačkoj književnosti, mora se stalno imati u vidu da je ona istorijska kategorija jer su njen nastanak i razvoj u vezi sa specifičnim istorijskim kontekstom – za vreme postojanja Dubrovačke republike, koja je u različitim povesnim odsecima priznavala vlast Mletaka, Ugarske i Osmanskog carstva, uz očuvanje snažne autonomije. Uvažavajući ovaj aksiom, savremene sociokulturne, teritorijalno-državne i geopolitičke prilike ne mogu se uzimati za orijentire prilikom tumačenja određenih pojava ukotvljenih u prošlosti jer bi takav postupak fundamentalno deformisao vizuru. U nacionalnom pogledu negdašnji Dubrovčani izjašnjavali su se upravo kao Dubrovčani. Srpske teritorije u okruženju bile su im od vitalnog značaja, te su posede svoje republike uvećavali kupujući teritorije od srpskih vladara, na primer, od cara Dušana, koji je, prema određenim izvorima, ustrojio i jednu biblioteku u Dubrovniku. O bliskim odnosima Dubrovnika i Srbije, na primer, svedoči pojava da su Dubrovčani Đurđa Brankovića oslovljavali kao „jedinstvenog prijatelja i zaštitnika”, dok su za srpske zemlje tvrdili da im je u njima „sav obrt robe i sva imovina”. O bliskosti i međusobnom poverenju svedoče i saznanja da su srpski vladari pod senkom turskog prodora na njihove teritorije svoje blago deponovali upravo u Dubrovnik na pohranu, dok su u gradu u smutnim vremenima nalazili i sigurno pribežište. Jedno od ključnih identitetskih obeležja određene književnosti jeste jezik na kome je ona nastala. Milan Rešetar, znameniti filolog kojeg ste pomenuli, i, kako je u više navrata razložno rečeno, „najbolji poznavalac jezičkih prilika u Dubrovniku”, svoja višedecenijska istraživanja utemeljio je na izvornoj, obimnoj građi koja obuhvata povelje, pisma, službena dokumenta, poeziju, prozu i druge izvore. Dokazao je nepobitno da je govor Dubrovnika izdavna, od ranih stoleća kada je slovenski element u gradu sasvim prevladao (etnički i jezički), bio hercegovački, štokavsko-jekavski. U Dubrovnik je taj jezik došao sa srpskih teritorija, starog Zahumlja i Travunije – odakle su drevnom gradu, veli Jovan Dučić, sve „krvne i duhovne ishrane dolazile”. Taj jezik, slikovito se nadovezuje Ivo Andrić, priticao je „gladeći se i mekšajući” dok ne stigne u Župu dubrovačku. Ovo potvrđuje i više desetina primera u dubrovačkim dokumentima 15–18. veka u kojima se jezik jasno imenuje srpskim („lingua seruiana”). Ilustrativan primer jezičkih i drugih relacija Dubrovnika i Srbije predstavlja i to što Marin Držić, veliki dubrovački renesansni pisac, u jednom pismu pominje Mehmed-pašu Sokolovića kao čoveka „našeg jezika i narodnosti”. Teško da bi se moglo poverovati da je Držić identifikujući se u određenom smislu sa Sokolovićem mislio da je ovaj poreklom Turčin ili nešto drugo, a ne Srbin. Da zaključim odgovor na ovo složeno pitanje: svoja naučna uverenja Rešetar je sažeo u zaključak „da je Dubrovnik po jeziku uvijek bio srpski” i taj stav do sada naučno nije obesnažen, bez obzira na uporne pokušaje da se stanovišta velikog poznavaoca istorije jezika tendenciozno retuširaju, a srpska filološka tradicija koja se bavi ovim pitanjem diskredituje.

„U Dubrovniku, ako i ne od prvoga početka, a to od pamtivijeka govorilo se srpski; govorilo, kako od pučana, tako od vlastele, kako kod kuće, tako u javnom životu...”, piše Splićanin po rođenju, istoričar, političar i publicista Natko Nodilo. Kako današnji hrvatski naučni krugovi to mogu da negiraju?

Stanovište Natka Nodila jedan je u bogatom nizu primera koji potvrđuju da Rešetar nije bio inokosan, već da je njegovo stanovište u sazvučju sa uverenjima domaćih i stranih slavista prvoga reda, kao što su Miklošić, Dobrovski, Šafarik, Kopitar i mnogi drugi. Rešetar je, dakle, dao svojevrsnu rekapitulaciju naučne vizure o jezičkom identitetu Dubrovnika. Izučavanje kulturne baštine starog Dubrovnika već dva veka pobuđuje pažnju srpskih proučavalaca. Preko četiri stotine pregalaca – filologa različitih specijalnosti, istoričara, istoričara umetnosti, etnologa i znalci iz drugih oblasti, od kojih su neki čitav svoj naučni vek posvetili upravo ovom polju stekavši naučni ugled u svetskim okvirima – usredsredilo se, najčešće na osnovu izučavanja arhivske i istorijske građe, na rasvetljavanje veza dubrovačke i srpske tradicije. Utvrdili su da su te veze bile čvrste i mnogostruke. U postojanost temelja srpske naučne paradigme može se uveriti svaki čitalac monografije „Dubrovačka književnost u srpskoj istoriji književnosti”. Plodove rada srpskih filologa i proučavalaca iz drugih disciplina kolege iz hrvatske gotovo ucelo odbacuju, navodeći, između ostalog, da je negdašnji Dubrovnik u jezičkom i teritorijalnom smislu bio hrvatski, da je jezik koji je priticao iz zaleđa u grad bio bosansko-hrvatski, da je versko opredeljenje identifikacioni marker prilikom određivanja kulturnih formacija i tako dalje. Pritom se kontinuirano kao argumenti ističu tobožnje hegemonističke, iredentističke i ekspanzionističke težnje srpskih naučnika – za šta, moram odlučno naglasiti, nema nikakvog oslonca u stvarnosti. Time se čitav problem tendenciozno prevodi u oblast politike, dok naučno polje, na kome treba sučeliti suštinske činjenice, biva osenjeno dnevnopolitičkom estradizacijom. U skladu sa principom naučne tolerancije ne treba se protiviti pravu kolega iz Hrvatske da zasnuju svoju vertikalu sagledavajući kulturnu baštinu Dubrovnika, ali uz očekivanje da ni srpskoj strani ne bude uskraćivano pravo na sopstvenu perspektivu. Činjenice, prosejane kroz rešeto potom i sito nauke, treba da budu osnovno i nezamenjivo sredstvo prilikom sučeljavanja oprečnih pogleda na ovaj, ali i na druge odseke kulturne istorije.

Svojata se i Ivo Andrić iako nikada nigde nije napisao da je Hrvat ili Bošnjak, naprotiv u ličnim dokumentima gde je tražena nacionalnost izjašnjavao se – srpska. Šta se time hoće?

Poznato je da utemeljenje državne, nacionalne i političke formacije počiva na učvršćivanju kulturne tradicije, čija osnova su jezik, pismo i, sledstveno tome, književnost. Pojave velikih pisaca, figurativno rečeno, vezivno su tkivo kulturne materije. U takvoj perspektivi više nego interesantna je sudbina pojedinih pisaca, kao što su Njegoš, Andrić, Pavić, Ćosić i drugi. Andriću pripada posebno mesto kao nobelovcu, pa se smišljeno prenebregava da je stvarao na srpskom jeziku i bio srpski književnik, o čemu se i sam nedvosmisleno, što je više puta dokumentovano, izjasnio. Pomenuti pisci su s jedne strane, u sklopu zlonamerne ideološke konstrukcije, optuživani da je njihov opus poslužio kao inspiracija za širenje srpskog nacionalizma krajem dvadesetog veka – o čemu je obavešteno pisao Boris Bulatović u knjizi „Oklevetana književnost” – dok su s druge strane, paradoksalno, neki od njih (Njegoš, Andrić) prisvajani kao lučonoše baš u tim kulturama protiv kojih je navodno bio usmeren srpski nacionalizam. Ovo je praćeno primenom principa retroaktivnog usaglašavanja situacije u prošlosti sa sadašnjošću, što je posledično rezultiralo neobjektivnom i netačnom slikom o književnoj istoriji, koja je potom polagana u temelje širih identitetskih predstava.

Šta se više prisvaja – srpski pisci ili srpska književnost?

Kao i u slučaju pomenutih pisaca, određeni delovi srpske književnosti i kulturne tradicije podvrgavaju se instrumentalizaciji na različitim nivoima. Na to se može odgovoriti jedino mudrim osmišljavanjem i istrajnim sprovođenjem nacionalne kulturne strategije, u čijoj srži mora biti interdisciplinarni naučni pristup. To, pored ostalog, podrazumeva sistematizaciju književnoistorijskog iskustva naslojenog proteklim stolećima i negovanje književne istorije kao izredno važne filološke discipline.

Kako komentarišete izjavu hrvatskog ministra kulture da se Srbija „nalazi tamo gde se nalazi, upravo zato što se bavi mitovima, posezanjem za tuđim kulturnim vrednostima”?

Blago rečeno, pomenuta izjava je politička, neodmerena i lišena diplomatskog rafinmana koji bi, držim, trebalo da odlikuje istupe državnih zvaničnika generalno, a naročito u oblasti kulture. Što je važnije, ta izjava nema nikakvu potku u nauci i stoga je ne bih dalje komentarisao. Čineći suprotno – bezrazložno bih joj pridao značaj.