U drvetu je spas

Zamislite Kopaonik u februaru bez snega, vojvođanske njive bez crnice, golu ledinu kao pustinju, Avalu – koju je još 1856. godine ogradio i zaštitio knez Miloš – bez stoletnih borova, epicentar Šumadije Kragujevac bez pijaće vode kako je u Zrenjaninu već decenijama... Potopljeni Beograd posle jakih kiša već gledamo, a slični potoci tekli su betoniranim Zlatiborom, jaki vetrovi kršili su sve u Novom Sadu, Bačkoj Palanci... I sve to dolazi posle teške pripeke, žege. Naglo. Tople letnje kiše seljaci su nekada jedva čekali, sada se sklanjaju od oluja. Jedini spas je, veruju stručnjaci – drvo. A i njega su oluje kršile, a bagrenje je uprkos pesmama polomljeno pa vetrovi duvaju.

– Sada se postavlja pitanje da li ljudi treba da se štite šumama ili treba štititi šumu. I ona je kao i čovek ugrožena ovim klimatskim promenama. Brigom o zaštićenim područjima mi štitimo sebe. Svuda sada leže iščupana stabla, pokršeno granje. Kao kada su padale ledene kiše u istočnoj Srbiji i za sobom ostavile pustoš. U te pokršene šume dolaze posle insekti da dokusure to što je ostalo od drveća. A jedno drvo sprečava da kapi kiše udaraju direktno u zemlju, da stvore bujice, slivaju se te kapi preko lista uz grane, stablo... Pomaže da se uspori površinsko oticanje, pospeši dubinski prodor u tlo vode koje je prečišćava i od koje nastaju bistri izvori. Šuma asimilira ugljenik i druge elemente koji stvaraju efekat staklene bašte... Pošumljavanje je prva mera kontrolisanog povećanja zagrevanja planete za 1,5 stepeni do 2030. godine. Teško je u to poverovati kada se zna da je temperatura od 1961. do 1991. godine porasla za 0,8 stepeni Celzijusa – kaže prof. Milan Medarević, u dva navrata dekan Šumarskog fakulteta u Beogradu, sada predsednik akademske zajednice oko 50.000 šumarskih inženjera iz 16 evropskih zemalja.

Jedno odraslo drvo, a to je 60 godina staro stablo, godišnje apsorbuje od 10 do 40 kilograma ugljenika. Dakle, jedno drvo daje kiseonik, ukazuje ovaj renomirani profesor, za dva čoveka. On upozorava, dok sedimo u Košutnjaku, ponosu Beograda, da je tu šuma osrednjeg kvaliteta. Takođe, da imamo ozbiljan problem jer su nam šume ujednačene starosti (najvećim delom sađene su sedamdesetih godina prošlog veka tempom koji je danas nedostižan) pa kada pri olujnim vetrovima popusti prvi red drveća nastaje domino efekat i stabla padaju redom... Po nacionalnoj inventuri Srbija ima oko 2.252.400 hektara pod šumama.

Kao posebno bitne danas se ističu gradske šume, drvoredi uz put, na parkinzima, sve. Vrednost jednog gradskog drveta je kao 100 stabala u zabačenim ruralnim krajevima, Ono apsorbuje i buku, prašinu. Zelene površine mogu da upiju vodu, asfalt ne. Na našu opasku da Španci sade 75 kilometara dug pojas šuma oko Madrida ne bi li se spasli od vrućina, profesor Medarević kaže:

– I u Beogradu je sve do 1973. godine postojao plan sadnje šuma u koncentričnim krugovima oko grada kao zaštita od košave. Ali, utvrdilo se da u to doba ubrzane industrijalizacije košava odnosi smog iz Beograda, pa se prešlo na sadnju šuma u obliku klinova kao što su Košutnjak, Zvezdara... Prema aerodromu je još vidljiv pojas šuma uz auto-put, kao zaštita od buke, gasova... Tih sedamdesetih godina pošumljavano je 10.000 hektara godišnje, a sada se ne ostvaruje nijedan od usvojenih prostornih planova (u čijim izradama je prof. Medarević učestvovao). Propalo je 1996. godine zacrtano pošumljavanje od 90.000 hektara za narednu deceniju, sada je predlog da to bude 6.000 hektara godišnje, ali... A pošumljava se zemlja šeste-sedme kategorije, ona najlošija, pete samo ako je reč o vodozaštitnim pojasevima, u zaleđu akumulacija. Samo u Beogradu potrebno je pošumiti 357 hektara godišnje, 5.500 za 14 godina. Sa 15,7 procenata treba podići pošumljenost površina na 27 odsto – kaže prof Medarević.

Savremeni pristup zaštićenim prirodnim rezervatima, parkovima ne prepoznaje granice. Tu preovlađuje ekološki pristup, a ne politički. Mi gazdujemo Nacionalnim parkom „Đerdap”, štitimo 6.000 hektara jezera, dok drugu stranu čuvaju Rumuni, o Tari brinemo mi, preko Drine o prirodi brinu oni ih BiH, Specijalni rezervat prirode „Gornje Podunavlje” zajednički održavaju naši stručnjaci sa kolegama iz Mađarske i Hrvatske. Uostalom ni divljač ne mari za državne granice. U nacionalnim parkovima se čuva biodiverzitet, važan je princip održivosti, bitna je vitalnost šume i njena samoobnovljivost. U gradovima ona ima i kulturnu funkciju, funkciju rekreacije.

Zeleni pojasevi uz puteve, elektrovodove posebno su važni. U Vojvodini je to možda i najbitnije, jer je najmanje pošumljeni deo Srbije, iako i Šumadija još čeka da joj se s pravom vrati to ime. Eolska erozija veoma je izražena u ravnici. Sve je manje humusa u toj našoj žitnici. I iz Zavoda za zaštitu prirode potvrđuju da na degradaciju zemljišta utiče ekstenzivna poljoprivreda. Glad za profitom može nas na kraju ostaviti bukvalno gladne. Neadekvatno se koriste veštačko đubrivo, pesticidi, zemlja se ispošćuje. Stajnjak se sve ređe upotrebljava, nema lišća, ne stvara se humus... Kada vetrovi dunu preko sasušene vojvođanske ravnice oduvaju onaj plodan površinski sloj zemlje. Sađeni su drvoredi, bagrenjaci, ali ako se uzore još koji ar biće veći prinos, prihod. Ne odnose se prema zemlji isto oni čija je i oni koji je zakupe.

Nekada je seljak na istoj njivi sejao jedne godine pšenicu, druge detelinu, suncokret, sadio papriku, pete je „puštao da se zemlja – odmori”, a sada...