Đeneral Janković i njegov naslednik

Krajem devetnaestog i početkom dvadesetog veka Srbija je vodila nekoliko ratova, većinom uspešnih, koji su doprineli povratku mnogih istorijskih srpskih krajeva u okvire matične države. Taj period ratova iznedrio je nekoliko znamenitih srpskih vojskovođa, koje je narod prihvatio kao svoje junake, čija su imena trajno obeležena nazivima ulica, škola i naselja. Među ove proslavljene vojskovođe spada i general Božidar Janković (1949–1920) čije ime nose ne samo ulice mnogih naših gradova, već je po njemu nazvana varošica Đeneral Janković, na teritoriji Kosova, na graničnom prelazu prema Severnoj Makedoniji.

U Beogradu i drugim gradovima, po ovom vojskovođi nose naziv ulice Bože Jankovića, bez navođenja njegovog vojnog čina. Svoju vojničku karijeru Janković započinje 1874. kao poručnik i nakon uspešnog delovanja postepeno napreduje do titule generala, koju stiče 1902. Komandovao je nad nekoliko vojnih jedinica u borbama tokom dva oslobodilačka rata s Turskom 1876. i 1878, kao i srpsko-bugarskog rata 1885. U relativno dugom periodu mira, do početka balkanskih ratova 1912, do izražaja su došli Jankovićevi kvaliteti kao teoretičara, pisca i političara.

Paralelno sa svim dužnostima aktivnog oficira obavljao je i veći broj dužnosti koje su podrazumevale visoke intelektualne i moralne kvalitete. Bio je načelnik operativnog odeljenja Glavnog generalštaba, kao i vojni ministar. Na Vojnoj akademiji bio je profesor predmeta Kroniranje i premeravanje i bio urednik dva vojna časopisa – „Ratnik” i „Službeni vojni list”. Bio je predsednik organizacije „Narodna odbrana” koja je koordinisala četnička dejstva na teritoriji Makedonije, kao i predsednik Vojnodisciplinskog suda u Beogradu u periodu mira, ali i u vreme Prvog svetskog rata od 1916. do 1918, tokom boravka Vrhovne komande na Krfu. Na početku Prvog svetskog rata Janković, kao proslavljeni vojskovođa, pozvan je u vojsku Crne Gore za komandanta Generalštaba. Međutim, usled nesporazuma s tamošnjim vojskovođama i kraljem Nikolom, nakon kraćeg vremena napušta Crnu Goru.

Najveći uspeh Božidara Jankovića bilo je ulazak srpske vojske pod njegovom komandom na teritoriju Kosova, što je narod prihvatio kao osvetu Kosovske bitke. U počast komandantu oslobodilačke vojske, varošica Elez Han je 1914. dobila naziv Đeneral Janković. Nakon intervencije snaga NATO-a 1998. godine, svi Srbi, kojih je bilo oko 40 odsto, napuštaju ovo naselje. Separatistička albanska vlast 2012. vraća naselju stari naziv Elez Han, dok za naš narod i državu Srbiju naziv ovog mesta ostaje nepromenjen.

Nakon formiranja države SHS 1918. general Janković je postavljen za komandanta vojne oblasti sa sedištem u Zagrebu. U oblast koja je donedavno predstavljala jedan od centara neprijateljske austrougarske vojske, određen je komandant vrhunskog iskustva i sposobnosti. Međutim, generalov rad biva brzo prekinut njegovom bolešću i smrću 1920.

Milojko Janković (1884–1973), sin Bože Jankovića, krenuo je očevim stopama prema vojnoj karijeri. U Vojnu akademiju stupa 1900, a prve vojne dužnosti preuzima 1903. Ratna iskustva počinje da stiče u balkanskim ratovima 1912. i 1913. U Prvom svetskom ratu učestvuje u borbama do 1916, kada odlazi u Rusiju na dužnost komandanta Srpske dobrovoljačke divizije u Rusiji. Posle rata obavlja nekoliko komandnih funkcija, a zatim biva imenovan za vojnog izaslanika u Atini. Slično svom ocu, i Milojko biva postavljen za načelnika Nastavnog odeljenja Glavnog generalštaba i obavlja dužnost urednika časopisa „Ratnik”. Čin generala stekao je 1929. Značajnu ulogu odigrao je na funkciji komandanta Jugoslovenskog ratnog vazduhoplovstva, radeći na njegovoj modernizaciji i jačanju i unapredivši ga do visokog nivoa razvijenih evropskih zemalja. Vazduhoplovstvo je tada raspolagalo domaćim modernim lovačkim avionom IK-3, uz više stranih modela, kao što su „meseršmit”, „hariken”, „dornije” i drugi. Aprilski rat ga zatiče na mestu komandanta Primorske oblasti, gde su ga zarobili Italijani. Iz logora beži 1943. i skriva se do pada Italije. Od 1944. do 1945. u sastavu je Jugoslovenske vojske van otadžbine, nakon čega se vraća u Beograd, gde umire u dubokoj starosti.

Ratni istoričari smatraju da general Božidar Janković po značaju stoji uz rame slavnih vojvoda Putnika, Stepe, Mišića i Bojovića. Božidarov sin Milojko Janković punu vojničku zrelost doživeo je u državi SHS, odnosno Jugoslaviji, u kojoj su interesi Srbije bili potiskivani uticajima unutrašnjih sila, čiji je potajni cilj bilo rušenje sopstvene države. I u takvom okruženju Milojko je stvarao dela kao dostojan naslednik svog velikog oca.

Dragan Stanković,
Beograd