Godišnjica pobede Srba na Deligradu 1806. godine

Na današnji dan 1806. godine Karađorđevi ustanici su na Deligradu potukli Turke.

Na ulazu u Đuniski tesnac, između Ražnja i Aleksinca, pod komandom vođe Prvog srpskog ustanka Karađorđa, Srbi su tada odbili napad brojčano nadmoćnih turskih snaga, odbacivši ih ka Nišu.

Pošto se znalo da se po naređenju Visoke Porte, odnosno sultana Selima III, priprema velika ofanziva na ustaničku Srbiju, Karađorđe je organizovao, koliko je bio moguće, utvrđivanje pravaca verovatnih nastupanja turskih trupa.

Tako je Jakov Nenadović, kako mu je naloženo, obezbeđivao verovatni pravac nadiranja iz Bosne, a vojvoda Milenko Stojković je, sa druge strane, utvrdio moguće pravce nadiranja iz pravca Vidina, odakle su godinama provaljivale grupe razbojnika, uglavnom ljudi Pazvanoglua koji je prethodno samovoljno ovladao Vidinom.

Bila je to situacija ne mnogo drugačija od vladavine dahija u Beogradskom pašaluku.

Razlika je, međutim, bila u činjenici da je sultan na kraju, nemoćan da ukloni uzurpatora Pazvanoglua, nekako, nevoljno, prihvatio njegovu upravu Vidinskim pašalukom.

Pravac nadiranja sa juga obezbeđen je, koliko je bilo moguće, odnosno utvrđen, kod Deligrada.

Početkom 1806. godine, po Karađorđevom nalogu, započelo je utvrđivanje mogućeg južnog, moravskog pravca prodora.

Dobrim sticajem okolnosti u vojsci Petra Dobrnjca nalazio se tada Vuča Žikić (ili Džikić), koji je stekao austrijski oficirski čin tokom Kočine krajine za vreme Austro turskog rata 1788/1791.

Izvorno oficir u austrijskim frajkorima on je potom ostavši u vojsci Austrije dosegao do ranga kapetana, ovladavši veštinom fortifikacije.

Pošto se rasplamsala Karađorđeva buna, proleća 1804. godine, on napušta udobnost oficirske penzije u Sremu i priključuje se srpskim ustanicima.

Nije to bio jednostavan čin, jer je odlaskom, sa bratom i unukom, da pomogne Srbima ustanicima, sebe lišio stečenih prava na austrijsku penziju.

U ustaničkoj Srbiji Žikić je, međutim, bio dragocen, a njegova stručnost pokazala se prilikom utvrđivanja Deligrada, koji će za Turke ostati neosvojen sve do gušenja Karađorđeve bune, odnosno Prvog srpskog ustanka 1813. godine.

Utvrđenje je podignuto na ulazu u Đuniski tesnac, otprilike na sredini puta između Aleksinca i Ražnja.

To je drevna trasa Carigradskog druma, poznata još od rimskih vremena, u doba turske okupacije takođe je vitalna komunikacija osmanske države.

U konkretnom delu, drum je išao dolinom Morave.

Prema svedočenjima, Vuča i Jovan Žikić (ili Džikić) dva brata, su munjevito, stručno, utvrdili taj potez.

Prvobitno je podignut Barjaktarevićev šanac, za posadu od dva do tri bataljona.

Ukupno je bilo devet šančeva, utvrđenja, uz zemljišna utvrđenja, kao i četiri bastiona, pri čemu su utvrđenja organizovana tako da imaju velika podzemna skladišta i da svako od njih može samostalno da opstane.

Snabdevena su ne samo municijom, već hranom i vodom.

Sa tvrđave Smederevo dopremljena su četiri topa, a podno utvđenja napravljeni su duboki opkopi, takođe prožeti preprekama.

Na suprotnoj, levoj, strani Morave uzgrađeno je utvrđenje nazivano Topoljak.

Na taj način, pravac nadiranja od Niša je zaprečen, makar što se glavne, najpogodnije, trase tiče.

Na Viskoj Porti je već prethodno odlučeno da će napadom na Srbiju komandovati Ibrahim paša Bušatli, skadarski, koji je ranije pretio masivnom pohodom na Karađorđeve ustanike.

Njegova borbenost, velika snaga kojom je raspolagao, uz široku podršku rumelijske vojske, davali su nadu Carigradu da će Ibrahim paša konačno potući Srbe i satrti ustanak.

Po ustanike povoljna okolnost je bila činjenica da se vidinski uzurpator Pazvanoglu, verovatno poučen prethodnim iskustvima, odlučio da izvrda učešće u pohodu na Srbe, a isto je postupio i tadašnji turski zapovednik Negotina Redžep aga.

Tako je sa istoka na Srbe nastupio jedino Jusuf paša, sa približno 4.000 ljudi. Vojvoda Milenko Stojković ga je, međutim, potukao a ostaci njegovih snaga su se razbežali.

Ibrahim paša napadao je sa približno 55.000 vojnika, sa 14 topova.

Nastupio je put severa od Niša ka Deligradu, krajem juna.

Srba je bilo ukupno do 37.000.

Borbe su zapravo vođene na tom potezu u dužem periodu, pošto su prednja odeljenja turske vojske izbila pred Deligrad 16. jula.

Ibrahim paša je tokom nekoliko sedmica svakodnevno napadao srpska utvrđenja na Deligradu, nastojeći da razlabavi srpsku odbranu i omogući proboj put Beograda.

Krajem jula, srpski ustanici vojvode Petra Dobrnjca, kojima je u pomoć pritekao i Mladen Milovanović vrativši se sa Topljaka, gde je tukao Jusuf pasu, ispadom u tursku pozadinu, potukli su i pomoćne snage Šait paše, Ibrahim pašinu prethodnicu.

Negde, sredinom avgusta Ibrahim paša dobija znatna pojačanja iz Rumelije i sa 55.000 vojnika nastupa ka Deligradu.

Karađorđe se, nakon što je sredinom avgusta na Mišaru potukao turske trupe koje su prodrle iz Bosne pod vođstvom Sulejman paše Skopljaka, zaputio u Deligrad, doveo oko 10.000 ratnika i preuzeo komandu.

Odlučujuće borbe na Deligradu vođene su 3. septembra 1806. godine, kada se dogodio masivan frontalni napad Turaka.

Celodnevna borba okončana je bez turskog uspeha.

Negde predveče tog dana, Stanoje Glavaš je sa odredom od 2.500 pušaka i 500 konjanika, uspeo da preko Kruševca i Jastrepca zauzme Prokuplje, čime je ugrožen i Niš.

Doznavši to, Ibrahim paša, odlučuje da se povuče u Niš, što je značilo da su Srbi odbranili Deligrad.

Uslediće, na zahtev Turaka, usaglašavanje primirja u Lomu.

Deligrad nikada nije pao,a Turci su ga zaposeli tek pošto je Karađorđeva buna, odnosno Prvi srpski ustanak ugušen 1813. godine.

Kapetan Vuča Žikić (ili Džikić), tvorac utvrđenog Deligrada, stradao je u borbi protiv Turaka aprila 1807. godine.

Ibrahim paša, turski zapovednik, vratio se osramoćen u Skadar, gde je u nemirnim okolnostima, sve vreme na ivici da bude oboren, umro 1810. godine.

Imao je tada 34 godine.

Na mestu gde se nalazio glavni šanac srpskih snaga na Deligradu, zalaganjem kralja Aleksandra Karađorđevića, u međuratnom periodu, podignut je spomen hram posvećen Svetim arhangelima Mihailu i Gavrilu, građen 1930/33, kao spomen svim ratnicima palim za oslobođenje do 1918. godine.

Utvrđenje Deligrad je inače prvobitno nazivano Delišanac ili Delilogor, da bi potom postalo poznato kao Deligrad, u značenju grad junaka.