I idoh u Srpsku zemlju...

Pod okriljem noći, 28/29. avgusta ove godine, u centru Sarajeva, u strogoj konspiraciji, radnici komunalnog preduzeća postavili su statuu kralja Tvrtka Prvog Kotromanića. U medijskoj senci ostala je instalacija druge Tvrtkove statue, u Visokom, tridesetak kilometara od Sarajeva, 22. juna ove godine, gde je govor održao Jasmin Imamović, koji je kao gradonačelnik Tuzle još 2012. godine postavio Tvrtkov spomenik u ovom gradu.

Sa istorijske tačke gledišta može se reći da opet vrcaju vrele kapi iz kipućeg bosanskog lonca. Za političku manipulaciju istoriografijom srednji vek je zgodno razdoblje, kako zbog nedostatka pouzdanih izvora za neke ključne događaje, tako i zbog nesamerljivosti srednjovekovnog poimanja religije, etnosa i države sa modernom percepcijom i novovekovnim ideologemama.

Tvrtko, bosanski ban (1353–1377) i kralj (1377–1391), potiče iz dinastije Kotromanića koja je vladala od 1233. pa do pada Bosne pod tursku vlast, 1463. Majka mu je bila Jelena Šubić iz hrvatske velikaške porodice. Unuk je Jelisavete Nemanjić, ćerke kralja Dragutina Nemanjića.

Velika je zbrka vladala među istoričarima po pitanju Tvrtkovog religioznog statusa. Srpski istoričar Miodrag Al. Purković („Avinjonske pape i srpske zemlje”, 1934) navodi da su Tvrtka identifikovali kao pravoslavca zapadnjački i hrvatski istoričari: Farlati, Gebhard, Šimek i Rački, a kaluđer Ilarion Ruvarac izričito je tvrdio da je Tvrtko bio katolik, što su prihvatili F. Šišić, V. Ćorović, M. Filipović i Mihailo J. Dinić. Prema jednom pismu pape Urbana Petog, na koje ukazuje Purković, Tvrtko je „jeretik” (bogumil, kutuger, ili „bosanski krstjanin”).

Za Tvrtka, kao i ostale bosanske lidere, religija je bila instrument i poluga koja služi „državnom razlogu”. Treba imati u vidu da je Ugarska, po odobrenju pape, u 4. deceniji 13. veka, vodila „krstaški rat” protiv Bosne, pod izgovorom borbe protiv „jeretika”. Zbog Crkve bosanske (bogumila) Bosna je bila na udaru sa svih strana, pa su bosanski vladari igrali igru mimikrije.

Ilustrativan primer je odgovor carigradskog patrijarha Genadija Skolariosa (oko 1455) monasima na Sinaju koji su ga pitali mogu li primati darove od vojvode Stefana Vukčića Kosače, gospodara Huma, i moliti za njega (prema Augustinu Pavloviću u: Croatica christiana Periodica, br. 25, Zagreb 1990). Skolarios im piše:

– Što se tiče biskupa Bosne, on je pravoslavac jer je Srbin (u fusnoti A. Pavlović kaže: „Riječ je o mileševskom mitropolitu Davidu (umro 1466). Mileševo je bio osvojio kralj Tvrtko 1375”). A onaj samovladar (Kosača, op. aut.) nipošto se (vanjštinom) ne razlikuje od kutugera, iz straha za vlast i služeći se ’ekonomijom’ (maskirajući se, op. aut.), da bi pomoću takvog pokrivala druge privukao suradnji s episkopom...

Indikacija za versku sliku Bosne, četiri godine pre Tvrtkovog krunisanja, svakako je jedan dopis pape Gregora Jedanaestog (3. februara 1373) u kojem rimski prvosveštenik kaže da su „gotovo svi stanovnici” Bosne „šizmatici, jeretici” osim onih koje su preobratili franjevci (Codex diplomaticus 14, str. 494. JAZU, Zagreb, 1916).

I onda dolazimo do dr Dženana Dautovića, historika iz BiH koji, posle montaže sarajevskog bronzanog Tvrtka, tvrdi da se srpska pravoslavna crkva „povlačila” pred Tvrtkovim prekodrinskim osvajanjima, pa se, konstruiše Dautović, povukla i iz manastira Mileševe, što je njegov prilog teoremi da Tvrtko nije mogao biti krunisan na grobu Svetog Save odnosno uopšte u Srbiji (portal RSE, 30, avgust 2023).

Dautović negira i srpski etnički karakter srednjevekovne Bosne „kancelujući” Porfirogenitov spis (oko 950. g.) koji Bosnu pominje kao sastavni deo Srbije koja tada graniči sa Hrvatskom kod „Cetine i Livna”.

Spomenućemo još nekoliko izvornih dokumenata notiranih u knjizi Vasilija Đerića (O srpskom imenu... 1914): dve papske relacije dubrovačkoj crkvi, iz 1188. i 1227. u kojima se spominje „srpska država to jest Bosna” (regnum Servilie, quod est Bosna), dve povelje Dubrovniku bosanskog bana Mateja Ninoslava iz 1240. i 1249. u kojima on stanovnike Bosne naziva „Srbljima” i citat vizantijskog istoriopisca Jovana Kinama datiran oko 1180. godine, gde pominje reku Drinu koja „Bosnu rastavlja od ostale srpske zemlje”.

Mesto krunisanja je manipulativna kontroverza oko Tvrtka. Prvi podatak donosi Mavro Orbini (Kraljevstvo Slovena, 1601) koji tvrdi da je Tvrtka krunisao „jedan srpski mitropolit u manastiru Mileševi na grobu Svetog Save”, kako prenosi Konstantin Jireček (Istorija Srba 1, 1984) dodajući: „Po svoj prilici, krunisan je starom krunom Stefana Prvovenčanog”.

Sima Ćirković (Istorija srednjovekovne bosanske države, 1964) kaže da je „krunisanje obavljeno u jesen, najverovatnije na Mitrovdan (26. oktobra 1377) u ’srpskoj zemlji’, možda u manastiru Mileševa, mestu osobitog kulta Svetog Save”. Ćirković napominje da je Tvrtko, pored kraljevske titule, uzeo i ime Stefan koje je u Srbiji imalo državno-simboličko značenje: „To ime su uzimali i svi docniji bosanski kraljevi u svojim službenim aktima. Poslednji, koji se inače zvao Stefan nazivao se zbog toga čak Stefan Štipan”.

Purković piše da o vremenu i mestu Tvrtkova krunisanja postoji „čitava literatura”, ali da se „izvorno” nigde ne pominje ni vreme ni mesto.

To koriste franjevci, koji imaju izvesne poteškoće sa Tvrtkovom zaostavštinom u Dalmaciji, to jest sa pravoslavnim hramom Svetog Spasa na izvoru Cetine. Fra Josip Ante Soldo (Sveti Spas u Vrhrici, Split 1990), pozivajući se na arheologa Đuru Baslera, eksplicira svoju tezu da se krunisanje desilo u mestu Mile (pomenuti gradić Visoko), gde je bio franjevački samostan i da je Orbini, zbog svog neznanja, „Mile pretvorio u Mileševo”.

Red je da čujemo i samog Tvrtka, koji u svojoj svečanoj i luksuzno opremljenoj povelji Dubrovčanima od 10. aprila 1388. kaže:

– Udostoji me dvostrukim vencem da (u) oboja vladičanstva upravljam, prvo od isprva u bogodarovanoj nam zemlji Bosni, a potom – kad me je gospod bog udostojio naslediti presto mojih praroditelja, gospode srpske, jer ti behu moji praroditelji u zemaljskom carstvu carstvovali i na nebesno carstvo preselili se – vidim ja zemlju praroditelja mojih posle njih ostavljenu i ne imajući svojega pastira. I idoh u Srpsku zemlju, želeći i hoteći ukrepiti presto roditelja mojih. I tamo otišavši venčan bih bogom darovanim vencem na kraljevstvo praroditelja mojih, da budem u Hristu Isusu blagoverni bogom postavljeni Srefan, kralj Srbima i Bosni i Pomorju i Zapadnim stranama” (Đ. Radojičić, Antologija stare srpske književnosti, 1960).