Jelisaveta Načić i Crkva Svetog Aleksandra Nevskog

Andrej Josifovski Pijanista nedavno je muralom s likom Jelisavete Načić ulepšao Dorćol i podsetio na njeno delo. A ona je svojim radom ulepšala našu prestonicu. Ovo je i prilika da kažemo nešto više o radovima na Crkvi Svetog Aleksandra Nevskog. Planove za njenu izgradnju izradila je arhitekta Jelisaveta Načić.

Ideja o podizanju ovog hrama javila se u vreme Srpsko-turskog rata 1876–1878. godine. Tada je u Srbiji boravio ruski dobrovoljački korpus generala Černjajeva, a za njegove potrebe u Beograd je dopremljena pokretna crkva posvećena Svetom knezu Aleksandru Nevskom. Ta mobilna vojnička crkva pratila je rusku vojsku na svim bojištima u Srbiji. U njoj se pričešćivalo pred bitke, a održavana su i opela palim ratnicima. Bila je montirana na prostoru Velike pijace u Beogradu (današnji Studentski trg), a posle rata njen inventar bio je smešten u krugu jedne kasarne, zatim u porti Saborne crkve i na kraju u Kapetan-Mišinom zdanju.

U međuvremenu, 1876. godine, žitelji Dorćola formirali su odbor za podizanje svoje crkve. Izgrađena je crkvica nešto niže od sadašnje i posvećena Aleksandru Nevskom. Međutim, kako je broj stanovnika rastao, ukazala se potreba za podizanjem većeg hrama. Tako je 1912. godine osveštan temelj za sadašnju crkvu. Zbog ratova koji su usledili i formiranja nove države, gradnja je počela tek 1929/30.

Jelisaveta Načić bila je arhitekta s poznavanjem istorije, ali i potreba modernog vremena. Crkva je koncipirana u stilu moravske škole i kao takva, kao srednjovekovni spomenik, blago je spuštena na plato jedne raskrsnice. Ova građevina ukrašena prepletima i rozetama i danas prosto lebdi između tramvaja i autobusa koji besomučno jure. Ne smeta joj čak ni benzinska pumpa koja se uz nju „načvorila”. Načićeva je podigla crkvu prema kojoj se sve upravlja, renovira, ruši ili zida. Mudro je to obavila, nema šta.

Bila je cincarskog roda, imućnog, ali se nije dala vremenu u kojem je živela. Nije bila udavača. Bila je arhitekta na razmeđu vekova, prva i hrabra. Zato i mural s njenim likom ima da zrači, opominje i podseća.

A deo ove priče je i Aleksandar Nevski, novgorodski knez i ruski vojskovođa. Živeo je u periodu od 1220. do 1263. godine. Pobedio je švedsku vojsku na reci Nevi 1240. godine, pa otud potiče i njegovo ime. Dve godine kasnije potukao je nemačke ritere na zaleđenom Čudskom jezeru i tako zaustavio nemačko srednjovekovno napredovanje na istok. I zaslužio je ovakvo umetničko i građevinsko obeležje.

Svetlana Brnović Mitić,
istoričar umetnosti