Kratak kurs pristojnosti

Iako Srbi i njihove države čitav milenijum nose breme krivaca za sva zla koja su snalazila Balkan, istorija nudi drugačiju priču.

Gospođa Slavica Stojan, članica Predsedništva Matice Hrvatske, istoričarka književnosti i koješta drugo, okomila se na Srbe sa starim elanom jer su se drznuli da čeprkaju po povesti Dubrovnika. Ne bavim se istorijom, a naučen sam da poštujem tuđe mišljenje, ali nikako glupost i neznanje. Umesto novinske prepirke, evo šta mladi u Srbiji mogu da nauče iz (nekad zajedničke) istorije.

Jozef Šafarik je 1840. godine u „Slovenskom narodopisu” zabeležio da u Austriji živi 2.590.000 pravoslavnih Srba, i smestio ih u Dalmaciju, Liku, Kordun, Baniju, Slavoniju, Baranju, Srem, Mađarsku i Vojvodinu. Tada je Hrvata bilo tako reći upola manje (1.153.000 duša) iako je Šafarik među njih ubrojao i Srbe katolike. Međutim, Srbi katoličke veroispovesti nisu znali da će se njihovi potomci od početka narednog stoleća smatrati za deo hrvatskog korpusa, pa će od tada, bar po statistici, biti jedini narod pod kapom nebeskom (zapravo u Hrvatskoj) koji neće imati – nijednog katolika.

Za priču je zanimljivo da stranci koji su se skrasili u „beogradskom imeniku” potiču sa svih meridijana, da pripadaju različitim epohama i kulturama, ali je većina njih zaslužila takvu počast, iako neki verovatno ne bi umeli da pronađu Srbiju na zemljopisnoj karti.

Za Džordža Vašingtona, Frenklina Ruzvelta, Tolstoja, Arčibalda Rajsa i Tomaša Masarika, na primer, zna se ko su, ali neki su i promakli, ili im je poreklo zagubljeno u lavirintu vremena. Ipak, najzanimljiviji je podatak da među njima ima najviše – Dubrovčana, Konavljana i Dalmatinaca, koji su ostali s one strane pogrešno ucrtanih granica.

Prema rezultatima prvog srpskog popisa Beograđana iz 1807. godine u gradu je živela trećina starosedelaca, trećina pridošlih iz pašaluka, i trećina iz „inostranstva”, sa srpskog nacionalnog prostora (iz Vojvodine, Slavonije, Banije, Like, Istre, Dalmacije, Bosne, Hercegovine, Zete, Epira, Vlaške...), što je odnos koji se nije mnogo menjao ni do danas.

Do podjednako čudnih podataka došao je i naš akademik Jorjo Tadić, predani rudar Dubrovačkog arhiva, popisujući Srbe i Jevreje u Dubrovniku, i Dubrovčane koji su živeli u Beogradu u 17. veku. Ti podaci su prvi put objavljeni 1937, ali je agnosticima promaklo da su u njegovom istraživanju dubrovački Jevreji i Srbi popisani po „nacionalnom ključu” i veri, dok su beogradski Dubrovčani razvrstani po „geografskom poreklu”. Naime, novo, popularno izdanje ovog dela objavljeno je u vremenu raspirivanja bratstva i jedinstva, kad su nacionalne i verske odrednice bile u ravni sa zločinima protiv naroda i države, pa su neka naša dojučerašnja braća zloupotrebila priliku da prisvoje većinu velikana druge nacije a svoje veroispovesti!

Tako su sa spiska znamenitih Srba izbrisani Ivan Gundulić, Junije Palmotić, Josip Ruđero Bošković, Marin Držić Džono, Matija Ban, Antun Fabris, Valtazar Bogišić, Ivo Vojnović i mnogi drugi koji su se docnije, u posleratnim udžbenicima i enciklopedijama skrasili kao Hrvati, ali im se i danas imena nalaze na plavim tablama beogradskih toponima, uz poštenu odrednicu da su to svetski velikani srpskog porekla.

Ta počast je mimoišla Trojana Gundulića, pretka Dživa Gundulića, berberina i žitelja Beograda, koji je dovršio započet posao kneza Radiše Dmitrovića i 1552. godine objavio „Beogradsko četvorojevanđelje”, našu prvu štampanu knjigu.

Po samom Dubrovniku, biseru Jadrana, nazvana je jedna od najstarijih ulica na Dunavskoj jaliji, ucrtana u austrijskom planu grada 1721. godine.

Među njima se zateklo i pravih Hrvata, sa Josipom Brozom koji još korača na čelu kolone, pa je u sećanja otplovio sa 16 ulica ili trgova koji su samo u Belom gradu u različitim kombinacijama imenovani po njemu. Mada, na tom spisku je i Stevan Filipović s onolikim spomenikom usred Valjeva, za koga se ne zna da je bio rodom iz Opuzena i da mu je kršteno ime Stjepan, ali on je bio i naš heroj.

Kad su prilike nametnule da se novom sokaku na istočnim obroncima Velikog Vračara, iznad Trećepozivačke česme, nadene nekakvo ime, krstili su ga po dr Peri Čingriji. Dogodilo se to 1940. godine, ali je malo ko znao čime je zadužio prestonicu Srbije, Kraljevine SHS i Jugoslavije, pa opet Srbije, da mu iskazuje toliku počast koja, uprkos svemu traje i danas, duže od osam decenija?

Odgovor može da zbuni, a glasi – ni sa čim! Koliko se zna, Pero Čingrija je proputovao svetom a da nijednom nije čak ni kročio u Beograd. Ali ima tu još nečeg što bi moglo da ga spase povremenih pakosti. Jer, iako Hrvat i rimokatolik, on je bio poslednji koji je u svojim memoarima napisao da su u drugoj polovini pretprošlog veka Srbi obe hrišćanske denominacije bili većinsko stanovništvo Dubrovnika, zbog čega bi ga danas ljuti desničari s gospođom Stojan kao učenom ženom ocrnili zbog velikosrpskih pretenzija i osudili kao agresora! Eto zašto Pero nema svoju ulicu u rodnom gradu... a imao je za života!

Iako se među biografskim podacima nalazi i onaj da mu je otac Melko bio Hrvat i običan sudski činovnik, bili su Latini, i to plemenitog roda, što se nehotice otkrilo jer su na krštenju sinu nadenuli „trostruko” ime – Pietro Antonio Gaetano – iz kojeg su docnije izvirila tri pučka – Pero, Ante i Gajo – da mu se nađu za svakodnevnu upotrebu.

Školovao se kod jezuita, a pravni fakultet završio i doktorirao u Padovi. Ali, najjači uticaj na njega imala je dubrovačka plemićka porodica Pucić, koja ga je primila u svoju advokatsku kancelariju kao pripravnika. Pucići su bili Srbi katoličke vere, Morlaci, kako su ih tri duga stoleća nazivali Mlečani dok su ih isturali kao živi bedem prema Osmanlijama, i veoma obrazovani ljudi. Bili su nacionalno i politički osvešćeni, pa su važili za opasnost po svaku vlast, naročito ako je „sa strane”. Zbog takvih je Dubrovačka republika i potrajala onoliko dugo, a propala tek kada su joj raseljavanjima, naseljavanjima i politikom promenili „krvnu sliku”, pa je zato onoliko potomaka Dubrovčana i Konavljana u Srbiji, mahom u Beogradu. Zbog njih je na Jaliji, nadomak Dubrovačke, na uglu Vidinske i Nemanjine (današnje Dušanove i Ulice cara Uroša) 1732. godine izgrađena jezuitska crkvica Svetog Apostola Petra, docnije preseljena u Poenkareovu, nadomak starog zdanja Druge muške gimnazije na čijim je ostacima niklo novo zdanje „Politike”.

Uz principale Puciće, priklonio se prilično uticajnoj Narodnoj stranci, koju su u Dalmaciji osnovali Srbi katolici i liberalni Hrvati. U njenom delovanju se naslućivao uticaj ilirizma pa su joj rado pristupali i pravoslavni, što je bio melem za ranu već tada zategnutih hrvatsko-srpskih odnosa na čitavoj teritoriji nekada moćne carevine, koja je taj njihov sukob podsticala uz nesebičnu pomoć klerika i hrvatskih nacionalista.

Čitavog života Pero je, kao i Ivan Gundulić (1589–1638), tvrdio da su Hrvati i Srbi dva plemena jednog istog naroda, stičući tako i prijatelje i neprijatelje s obe strane. Namnožili su se naročito kada je 1917. odaslao na Krf poruku podrške kralju Petru i regentu Aleksandru, a zatim i 1918. jer je pred Revelinom dočekao oslobodioce koji su Dubrovčanima skinuli breme strane uprave. Na čelu im je bio kapetan Milan, sin dr Vladana Đorđevića, (negdašnjeg premijera Kraljevine Srbije) koji i danas počiva na tamošnjem groblju. Pero Čingrija umro je tri godine docnije kao predsednik gradskog vijeća. Srećom, od života, ali je 1940. „oživeo” među toponimima Beograda.

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista