U razlomljenim formama

Podgorica – U završnici 38. FIAT-a (Festivala internacionalnog alternativnog teatra), na sceni Crnogorskog narodnog pozorišta, publika je imala prilike da vidi dve vrlo provokativne predstave, na planu značenja, kao i forme. Litvanska kompanija Arturasa Areime, koja je prošle godine na ovom festivalu izazvala jak utisak sa predstavom „Pod ledom”, slikovitim odrazom đubrišta naše civilizacije, ovaj put je odigrala komad Rolanda Šimelpfeninga „Za bolji svet”. Polazeći od teksta koji tematizuje doba košmara, kroz prikaz sudbina nekoliko ratnika koji se bore u apstraktnom ratu koji ne razumeju, zaglavljeni u džungli, bez odgovarajućih uslova za život, Areima stvara višeznačni, multimedijski scenski svet. Čini ga pažljivo osmišljeni, slojeviti preplet filma i žive igre, kombinacija dramskog, muzičkog, plesnog teatra, kao i performansa.

Filmskim jezikom se ispisuju fragmentarne pripovesti o ljudima zarobljenim u ratu, dubinski poetizovane drame davljenika koji se koprcaju u okolnostima iznurujućih kriza, u močvari iscrpljenih zaliha zdrave vode, vazduha, hrane, ali i oružja. Paralelno sa projekcijama, šest glumaca na sceni igra odbleske narativa na platnu, dramske, pantomimske, muzičke, kao i plesne odsjaje kriza, u svetu i u unutrašnjem biću. Ovi prizori su vizuelno nesvakidašnje promišljeni, podsticajno asocijativni i simbolički, a odvija se više istovremenih tokova; od pripreme hrane u pozadini, naturalistički ostvarene, uz štipajuće mirise zaprške, preko sirovog „cepanja” električne gitare koja stvara uznemirujući, košmarni efekat, nemih i izražajnih prizora likova koji sede u nizu zaštićeni gas maskama, efektnog, ritualnog plesa koji pokreće zaglušujuća elektronska muzika, do simbolički prodornih slika koje evociraju biblijske pripovesti o snazi vere.

Ovaj složeni scenski svet u stilsko-formalnom pogledu podseća na pionire multimedijalnog pozorišta, kao i umetnosti performansa, radove Vuster grupe, kompanije „Forced entertejnment” Jana Fabra. Na značenjskom planu, nesputani Litvanci uzbudljivo razvijaju orvelovsko-hakslijevske projekcije distopija, društava gde se svest dosledno otupljuje, gde ljudi postaju obezljuđeni, šuplji zombiji, umrtvljeni preplavljujućim strahovima. No, junaci Areimove predstave ne prihvataju poraze, ne prestaju da traže humanizam, kao i recepte za izbavljenje, kroz neodustajanje od sebe i od drugih, od ljubavi i zajedništva, kao i od čuvanja prirode.

Takmičarski program FIAT-a je završen čudnovatom produkcijom Crnogorskog narodnog pozorišta „Ujka Vanja”, delikatno razgranatom dekonstrukcijom Čehovljeve drame, iskoračujućom za repertoar ovog nacionalnog teatra, u režiji istinski talentovanog Mirka Radonjića koji je svoju poetiku gradio na nezavisnoj sceni. Ovaj dubinski fragmentaran i postdramski, žanrovski i idejno slojevit „Ujka Vanja” ima otvorenu formu, vizuelno i muzički snažnu, senzualnu i maštovitu, kao i litvanska predstava.

Pored likova, spretni i eksperimentu posvećeni glumci, Aleksandar Gavranić, Jelica Vukčević, Anja Misović, Tihana Ćulafić, Pavle Prelević, Ivan Bezmarević, Ilija Gajević i Jelena Laban, na stilizovano utvrđenoj sceni, brehtovski uzimaju i uloge naratora, tumača Čehovljevog dela, njegovih očiglednih, kao i skrivenih značenja, i pukotina, za kojima se traga na polju reči, ali i neizrečenog, intuitivnog smisla. Obučeni su u šaroliku, trešersku i šljokičastu odeću koja između ostalog podseća na estetiku Franka Kastorfa, a ta asocijacija će se potvrditi kasnije, sa vrlo kastorfovskim završetkom predstave, kada Serebrjakov i Jelena Andrejevna odlaze u pravom crvenom fići, praćeni presentimentalnom retro pesmom „Dva galeba bela”, i video-prenosom radnje u unutrašnjosti auta, koju gledalac bez tog prenosa ne bi detaljno video (kostim Lina Leković, scenografija Andreja Rondović).

Kao i ranija Radonjićeva predstava, uspešna „Ana Karenjina”, i ova vrca od radosti igre, od čistog uživanja u traženju i nalaženju autentičnih otelotvorenja Čehovljevih ideja, u savremenom crnogorskom kontekstu. U tom smislu, radnja obiluje lokalnim referencama, na primer profesor Serebrjakov, pretenciozni teoretičar drame koji mlati praznu slamu, opsesivno želi da dobije prestižnu Trinaestojulsku nagradu, što izaziva i burne komičke reakcije gledalaca. Uopšteno posmatrano, komičnost je bitno prisutna u ovoj predstavi, zbog njene otvorenosti, koja podrazumeva slobodnu igru sa Čehovljevim motivima, kao i zbog jake (auto)ironije koja lomi elitizam, usiljenost i lažnost. To bi verovatno obradovalo pisca, zaista često nezadovoljnog tumačenjima njegovih drama, što se u ovoj predstavi i precizno citira, u procesu nesvakidašnje razigrane potrage za razumevanjem ovog poetskog komada o nošenju sa istinama o ispuštenim životima.