Priča o jednom selu sa dva imena

„Trideset godina posle rata nazivali su nas fašistima. Ogromna većina našeg stanovništva to zaista nikada nije bila. Odmah na početku rata na nas je vršena strahovita i neprekidna propaganda preko pojedinaca i grupa iz Kulturbunda. Naša omladina je sva mobilisana. Jedno je pričano, a drugo se dešavalo. Nismo želeli zlo, primorani smo i uvučeni u nešto protiv naše volje. Kada smo saznali istinu o tome šta se događalo na ratištu, bilo nam je jasno da se moramo seliti. Oklevali smo, ali nismo imali izbora.”

Ovo mišljenje Nemaca iz srednjeg Banata prenosi Ratko Radovanović u svojoj knjizi „Katarina ili priča o nastanku Ravnog Topolovca”. Pisac hronološki nabraja dešavanja u vezi sa nastankom, životom i nestankom sela Katarina i rađanjem Ravnog Topolovca, sela nastalog na istom prostoru, a u drugom vremenu. U prvom selu živeli su pretežno Nemci, a u drugom Srbi, a autor knjige, kao na jedan od motiva, skreće pažnju na slične sudbine meštana bez obzira na to da li su ovamo dolazili ili odavde odlazili kao poraženi ili kao pobednici. Ratko Radovanović je rođen u Ravnom Topolovcu i veli da mlađe generacije sve manje znaju ko je ovde ranije boravio, jer sećanja nastala iz raznih prepričavanja sve više blede. „Onaj ko se bavio istraživanjem života banatskih Nemaca, ili je sa njima živeo, zna da oni ne zaslužuju zaborav”, veli topolovački hroničar.

Prema njegovim rečima, Nemce je tokom 18. veka naseljavao austrougarski dvor, s namerom da se ovde ojača granica s Otomanskim carstvom. Banat je bio često plavljena pustara. Zato su prvi doseljenici najviše radili na isušivanju močvara. Jedan od najvećih poslova u istoriji ovog kraja bila je regulacija Begeja, pa je od 1728. do 1733. između Temišvara i današnjeg Kleka iskopan kanal dug 70 kilometara. Sve to vreme je tokom cele godine, izuzev hladnih zimskih dana, na ovom poslu radilo oko 8.000 kmetova Nemaca i Srba koji su na ovo područje dolazili u ranijim seobama.

(/slika2)U drugoj polovini 18. veka banatske pustare su rasprodate bogatašima, što je finansirala Bečka banka. U pustari Kendereš imanje je kupio i veleposednik Nikolaus Kiš. Međutim, on je na njemu pronađen ubijen i na tom mestu je njegova supruga, za koju se pričalo da je bila plemenita, obrazovana, pravedna i izuzetno lepa, podigla crkvu i selo koje dobija njeno ime – Katarina. Ono je naseljavano Nemcima, a prva kuća u selu je podignuta 1780. Doseljenici su sklapali ugovore po kojima im je 32 jutra zemlje, na početku, iznajmljivano na 30 godina. Selo je građeno planski, s geometrijski pravilnim dvorištima. Do 1800. podignuto je 159 kuća, a porodice su prosečno brojale preko 11 članova, pošto su zajedno živeli i stari i mladi. Crkva koju je podigla grofica Katarina, s tornjem čiji je vrh dosezao visinu od 50 metara, dominirala je celim krajem.

Kroz 19. vek selo se neprestano razvijalo, prolazeći kroz ere austrijske vladavine, pa kroz period Srpskog vojvodstva i vladavine Ugarske. Dolazi do procvata zanatstva, izgradnje pruge, uvođenja poljoprivredne mehanizacije i prerađivačke industrije, mlinova pre svega. Selo su često pogađale zarazne bolesti, često se pojavljivala kolera desetkujući stanovništvo. U suzbijanju ove opake bolesti proslavio se doktor Jakob Puc, rođen u Katarini 1848. godine. Školovao se u Beču i Pešti i stekao ugled najčuvenijeg lekara u bečkoj vojnoj bolnici. On je suzbio koleru u rodnoj Katarini 1893. i ta bolest se od tada tamo više nije pojavljivala. S obzirom na to da je selo gotovo od svog nastanka imalo školu, dalo je niz stručnjaka i uglednih ljudi.

Osvrćući se na period Drugog svetskog rata, Ratko Radovanović veli da su pod nemačkom okupacijom 1941–1944. godine sprovođene apsolutne i bespogovorne ratne privredne mere. Izvršena je mobilizacija lica sposobnih za vojsku, a selo je stavljeno u službu Trećeg rajha. Krajem rata počelo je iseljavanje nemačkog stanovništva i trajalo do 1947. U leto 1944. bile su naređene brze pripreme za iseljavanje, ali ono nije obavljeno jer su se nemačke trupe neplanirano brzo povlačile. One su Katarinu napustile 3. oktobra i sa njima je kamionima otišao jedan broj naseljenika, fašističkih saradnika. Nakon organizovanja nove vlasti „svi muški Nemci od 16 do 60 godina su angažovani na radnoj obavezi. Najpre je formiran radni logor u selu, i iz njega je deo radno sposobnih meštana prebačen u ruske logore. Ostali su raspoređeni u banatska mesta. Najveći deo, više od 75 odsto meštana Katarine, otpremljen je u Knićanin. Prema nemačkim podacima, procenjuje se da je oko 480 stanovnika skončalo po logorima, a da je na ratištima na nemačkoj strani poginulo 46 ovdašnjih vojnika. Katarina je prestala da postoji 18. aprila 1945.

Novo naseljavanje ovog mesta izvršeno je 1946. godine kada su u njega doseljene 373 porodice sa 2.380 članova iz ratom razorenih i opustošenih krajeva Bosne i Hercegovine. Uključivanjem u seljačku radnu zadrugu i prolećnom setvom počeli su prvi radovi novih doseljenika.

„Mada se, uglavnom, tako ne misli”, kaže hroničar Radovanović, „ni njima nije bilo lako, kao ni Nemcima kod nastajanja Katarine. Promenili su podneblje, klimu i navike. Mnogi su se razboleli, a neki odmah i vratili u svoj stari kraj.”